Saturday, 13 July 2019

સાગર અને મહાસાગર વચ્ચેનું અંતર શું?

મશહૂર ગીતકાર વર્ષો પહેલાના પોતાના એક લોકપ્રિય ગીતમાં કહે છે, ‘સાત સમંદર પાર સે, ગુડિયો કે બાઝાર સે.... અચ્છી સી ગુડિયા લાના.... પાપા જલ્દી આ જાના’. 

જ્યારે કવિ બાળકોની કલ્પનામાં કાઈ પણ બોલશે, તો સાત સમુંદર તો શું, સાત આસમાન પણ પાર કરાવી શકશે! પરંતુ હક્કીત સમજી તો સાત તો શું, એક સમંદર પાર કરવો પણ કોઈના વસની વાત નથી.

હા, પણ વાત જો સમુદ્ર પાર કરવાની છે તો તે જરૂર થઈ શકે છે. હવે સવાલ એ ઊઠે છે કે સમુદ્ર (સાગર) અને સમંદર (મહાસાગર) શું અલગ-અલગ છે?


સાગર એ મહાસાગરનું નાનું રૂપ છે. સમુદ્ર કે સાગર વાસ્તવમાં મહાસાગરનું જ એક રૂપ છે, જે આંશિક રૂપથી જમીનથી જોડાયેલ હોય છે. કેટલાય સાગરોને પોતાની અંદર સમાવનાર મહાસાગર, ખારા પાણીનો એક ખૂબ જ મોટું જળક્ષેત્ર હોય છે. આમ તો ધરતી પર પાંચ અલગ-અલગ મહાસાગર બતાવવામાં આવે છે, પરંતુ આ દરેક આપસમાં જોડાયેલ છે અને ધરતીનો લગભગ ત્રણ ચતુર્થાંશ હિસ્સો ઘેરાયેલ છે. આના કારણે જ ધરતી પર અલગ-અલગ મૌસમ અને જીવન શક્ય બન્યું છે.

આવી રીતે ધરતીના 71% હિસ્સો ઘેરનાર આ મહાસાગરોમાં પૃથ્વી પર મૌજૂદ પાણીનો ૯૭% હિસ્સો છે. આકારની દ્રષ્ટિએ જોવા જઈએ તો સૌથી મોટો મહાસાગર પ્રશાંત મહાસાગર છે, જેમનો લગભગ વિસ્તાર ૬,૪૧,૮૬,૦૦૦ વર્ગ મીલ સુધી ફેલાયેલો છે. જ્યારે સૌથી મોટો સાગર ભૂમધ્ય સાગર છે, જેમનું ક્ષેત્રફલ લગભગ ૧૧,૪૪,૮૦૦ વર્ગ મીલ છે. સૌથી નાનો મહાસાગર આર્કટિક મહાસાગર પણ ૫૭,૨૭,૦૦૦ વર્ગ મીલ સુધી ફેલાયેલ છે, જે સૌથી મોટા સાગરથી આશરે પાંચ ગણો મોટો છે. હિન્દ મહાસાગરનો પણ વિસ્તાર આશરે ૨,૬૪,૬૯,૦૦૦ વર્ગ સુધી ફેલાયેલો છે.

સાગર અને મહાસાગરમાં એક સૌથી મોટું અંતર એ હોય છે કે મહાસાગર, સાગરોથી કેટલાય ગણા ગહેરા હોય છે. સાગરના તળિયાની ગહેરાઈ માપી શકાય છે, જ્યારે મહાસાગરની વસવિક ગહેરાઈ માપવી ખૂબ જ મૂશ્કેલ હોય છે. ઉપલબ્ધ આંકડા અનુસાર, પ્રશાંત મહાસાગરનું સૌથી ગહેરું ક્ષેત્ર મારિઆના ટ્રેચ છે જેમની ગહેરાઈ આશરે ૩૬,૨૦૦ ફીટ માપવામાં આવી છે, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક તેમને પ્રશાંત મહાસાગરની અધિકતમ ગહેરાઈ નથી માનતા. ત્યાજ સૌથી ગહેરો સમુદ્ર, કેરેબિયન સાગરની ગહેરાઈ આશરે ૨૨,૭૮૮ ફીટ દર્શાવાઈ છે. સામાન્યત: મહાસાગરોની ગહેરાઈ આશરે ૩,૯૫૩ ફીટથી ૧૫,૨૧૫ ફીટની વચ્ચે હોય છે.



No comments:

Post a Comment