Saturday, 29 June 2019

મહાન દાર્શનિક : સૉક્રેટિસ

સૉક્રેટિસનો દેખાવ‍ વિચિત્ર હતો. ટાલિયું માથું, પ્રમાણમાં નાનો ચહેરો, ફૂલેલા ટોપકાવાળું નાક અને લાંબી દાઢી. ચેતનવંતા માણસનો આવો દેખાવ હોય ખરો? સૉક્રેટિસ પ્રમાદી અને પૈસાની તાણ ભોગવતો આદમી હતો. ધંધો પથ્થર ઘડવાનો પરંતુ પતિ-પત્ની અને પુત્રો ખાતર પેટ પૂરતું મળી રહે એટલે કામ છોડી વાતો કરવા માંડતો. પત્ની કર્કશા હોવાથી મોટે ભાગે બહાર જ ફરતો.


સવારે વહેલા ઊઠી જેવોતેવો નાસ્તો કરી કોઈક દુકાને, ક્યાંક દેવળમાં કે મિત્રને ઘેર, જાહેર સ્નાનઘરમાં કે છેવટે શેરીને નાકે જ્યાં દલીલબાજીમાં સાથ મળે ત્યાં તે પહોંચી જતો. પૂરા ઍથેન્સ નગરને તેણે તર્કવાદી બનાવ્યું હતું. જેવો તેનો દેખાવ રમૂજી તેવા જ તેના વિચારો પણ વિચિત્ર હતા. તેના એક મિત્રે ડેલ્ફિમાં આવેલા એક ધર્મસ્થાનમાં પ્રશ્ન પૂછ્યો, ‘ઍથેન્સમાં અત્યારે સૌથી શાણું કોણ ?‘ સૌના આશ્ચર્ય વચ્ચે ઉત્તર મળ્યો, ‘સૉક્રેટિસ.‘ પોતે પૂછેલા પ્રશ્નોના ઉત્તર પોતાને જ આવડતા નથી તેવો ડોળ કરી વધુ પ્રશ્નો પૂછી દંગ કરે તેવા જવાબ લોકો પાસેથી કઢાવતો. કેવળ મન માનવીનું ઘડતર કરે છે. માણસ લાગણી પર કેટલો કાબૂ મેળવી શકે છે તેના પર જ સર્વ સદ્દગુણો નિર્ભરિત છે. આ હતું તેના ઉપદેશનું કેન્દ્રબિન્દુ. 

તેના જીવનકાળ દરમિયાન ગ્રીક સત્તા અને ગ્રીક સંસ્કૃતિની બોલબાલા હતી. ગ્રીક અને પછીથી રોમ સુધી ફેલાયેલ તત્વજ્ઞાન એ સૉક્રેટિસનું પ્રદાન હતું. પ્લેટો એનો શિષ્ય હતો. તત્કાલીન સત્તાધીશોએ શહીદ તરીકે જો સૉક્રેટિસનો ભોગ ન લીધો હોત તો તેના ઉપદેશની વિશ્વ પર જે ઊંડી અસર પડી છે તે ન પડી હોત. યુવાન શિષ્યોને તે અતિ વિનમ્ર લાગતો હતો પરંતુ હજારો અંધશ્રદ્ધાળુઓને અને કેટલાય બુદ્ધિવાદીઓને મન તે ત્રાસવાદી અને ઝનૂની હતો. તેના પર બે આરોપ મૂકવામાં આવ્યા હતા. ૧. જે દેવતાઓમાં પાટનગર શ્રદ્ધા ધરાવે છે તેને સૉક્રેટિસે અમાન્ય કર્યા છે. ૨. યુવાન પેઢીને તે બહેકાવી રહ્યો છે. 

૫૦૧ નગરજનોના બનેલા એક નિર્ણાયક પંચે સૉક્રેટિસ પર કામ ચલાવ્યું. ૬૦ પંચોની બહુમતીથી તેને ગુનેગાર ઠરાવી મોતની સજા ફટકારવામાં આવી. પંચના સભ્યો જાણતા હતા કે દેહાંત દંડ કરવા જેવા સૉક્રેટિસના ગુના સાબિત થયા નથી. સૌ માનતા હતા કે દયાની યાચના કરશે તો તેની સજા હળવી થશે. પણ તેણે દયાની યાચના કરવાનો ઇન્કાર કર્યો. 

કારાવાસમાંથી નસાડી જવા આવેલા શિષ્યોને તેણે કહ્યું, ‘હું કાયદાના પાલનમાં માનું છું. સુનાગરિક કાયદો માન્ય રાખે જ છે. ઍથેન્સના કાયદાએ મને મૃત્યુદંડ આપ્યો છે તો સાચા નાગરિક તરીકે મારે મોતને ભેટવું જોઈએ.‘ 

પ્લેટોએ સૉક્રેટિસની અંતિમ રાતનું વર્ણન કર્યું છે. તે રાત્રે સૉક્રેટિસ યુવાન શિષ્યો સાથે તત્વજ્ઞાનની ચર્ચા કરતો રહ્યો. ચર્ચાનો વિષય હતો, ‘મૃત્યુ પછી જીવન છે?‘ સંધ્યાકાળ થયો. સૉક્રેટિસે વિષનો પ્યાલો મગાવ્યો. વિષ તેના હાથમાં મૂકવામાં આવ્યું અને કહેવામાં આવ્યું, ‘હેમલૉકનું પાન કરી તમારે ચાલ્યે રાખવાનું. પગ ભારે લાગે એટલે લેટી જજો. હ્રદય સુધી મોતનો ઓછાયો પહોંચી જશે.‘ 

વિષપાન કરી સૉક્રેટિસે ચાલવા માંડ્યું. રડતા શિષ્યોજને ઠપકો આપવા વચ્ચે વચ્ચે તે રોકાતો. છેવટે ચહેરા પરના કપડાને તેણે ખેસવી નાખ્યું. પથારીમાં સૂઈ જઈ આંખો બંધ કરી. એક શિષ્યો તેની આખરી ઇચ્છા વિષે પૂછ્યું. કશો જવાબ ન મળ્યો. 

પ્લેટોએ લખ્યું છે: ‘જેમને અમે અતિ બુદ્ધિશાળી અને વિદગ્ધ માનતા તેવા અમારા મિત્રનો આ રીતે અંત આવ્યો.‘

Thursday, 27 June 2019

ક્યારેય વિચાર્યું છે કે ગોલાનો પણ ઇતિહાસ હોય શકે?

ઉનાળો આવી ગયો છે એની ગરમા ગરમ ગરમી સાથે. આખી સવાર અને બપોર લોકો ભલે ઉનાળાને ગાળો દેતા હોય પણ રાત્રે જમ્યા પછી બરફનો ગોલો ચુશ્તા-ચુશ્તા આ એક જ વાક્ય બોલે, "ઉનાળાની અસલી મજા તો આ બરફના ગોલામાં જ છુપાયેલી છે" 

બરફ કા ગોલા, ચુસ્કી અથવા ગોલા ગાંન્ડા અલગ અલગ પ્રદેશમાં અલગ નામથી ઓળખાય છે! બરફના સ્વાદિષ્ટ ગોલાને લોકો દેશી વાનગી તરીકે ગણાતા હશે પણ ખરેખરમાં, આ એક વાનગીની પાછળ અનેક સંસ્કૃતિ તેમજ દંતકથાઓ જોડાયેલા છે. 


'સ્નો બોલ' તરીકે ઓળખાતી વાનગી ઉત્તર અમેરિકામાં ખુબ જ પ્રખ્યાત છે; જે છીણેલા બરફમાંથી બનાવવામાં આવે છે જયારે 'સ્નો કોન' નામની વાનગી કડકમ, બરછટ તેમજ દળદાર જમીની બરફમાંથી બનાવવામાં આવે છે. 

મલેશિયા અને સિંગાપોરમાં આઈસ કાકાંગ નામનુ છીણેલા બરફનુ લોકપ્રિય સ્વરૂપ છે. પેહલાના સમયમાં તે લાલ કઠોળની સાથે આપવામાં આવતું હતું પરંતુ હવે તેમાં ફળોના ટોપિંગનો સમાવેશ થાય છે. જાપાનમાં, 19 મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં પણ આ ખાદ્યવાનગી લોકપ્રિય હતી, તેને કાખીગોરી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. 

આ મૂળ વાર્તામાં જાપાનીઝ લોકોની કહાની છે. કેટલાક માને છે કે હિંન સમયગાળા (વર્ષ 794 થી 1185) દરમિયાન બરફ દ્વારા જ બરફનો ઉછેર કરવામાં આવ્યો હતો. એવું કહેવામાં આવે છે કે પહાડો ઉપરથી બરફ લાવીને હિરોયુ નામની ગુફામાં તેનો સંગ્રહ કરી આઈસ રૂમ બનાવવામાં આવ્યો હતો બરફ પહેલા ખુબ જ ઓછા પ્રમાણમાં જોવા મળતો અને તેને જ કારણે છીણેલો બરફ ફક્ત મોટા અને રોયલ માણસોને જ આપવામાં આવતો હતો. 

'સ્નો કોન'એ 1919 માં પૂર્વ ડેલ્લાસ નિવાસી સેમ્યુઅલ બર્ટને ટેક્સાસ રાજ્યના મેળામાં વેચાણ ચાલુ કર્યું હતું. તે પછીના વર્ષમાં તેણે બરફને છીણવાની મશીનને પેટન્ટ કરી; 1950 ના દાયકામાં દર વર્ષે આશરે એક મિલિયન 'સ્નો કોન' વેચાયા હતા. 

છીણેલો બરફ જેમાં ચાસણીનુ પ્રમાણ પરંપરાગત 'સ્નો કોન' કરતાં વધુ હોવાથી તેને ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ અપાવી હતી, જ્યારે ન્યૂયોર્કથી દક્ષિણ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સુધીના બરફના બ્લોક્સનેવેગનમાં મુકીને લઇ જતી વખતે બાલ્ટિમોરથી પસાર થતા હતા ત્યારે બરફની છીણીને બાળકોમાં વહેંચતા હતા. જેમ જેમ બરફની લોકપ્રિયતામાં વધારો થતો ગયો તેમ તેમ તે વધુ ને વધુ ફેલાવવા લાગ્યું. 

Tuesday, 25 June 2019

ટયુબલાઈટ ચાલુ થતાં વાર કેમ લાગે છે?

ટીવી, પંખા અને મિક્સર જેવા ઈલેક્ટ્રીક સાધનો સ્વીચ પાડતાંની સાથે જ ચાલુ થઈ જાય છે. પરંતુ ટયુબલાઈટ એવું સાધન છે કે જે સ્વીચ પાડયા પછી થોડી વારે ચાલુ થાય. પીળો પ્રકાશ આપતાં બલ્બની શોધ પછી ઈ.સ. ૧૯૩૪માં ટયુબલાઈટની શોધ થઈ. ટયુબલાઈટમાં ટયુબ, ચોક અને સ્ટાર્ટર એમ ત્રણ ભાગ હોય છે. કાચની બનેલી ટયુબની અંદરની સપાટી પર ફોસ્ફરસનું આવરણ હોય છે અને ટયુબમાં આર્ગોન વાયુ ભરેલો હોય છે. 


જેને કારણે ટયુબલાઈટ સફેદ તેજસ્વી પ્રકાશ આપે છે. ટયુબમાં પારાની વરાળ પણ હોય છે. ટયુબલાઈટમાં વીજળી દાખલ થાય ત્યારે પારાની વરાળ અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણો ઉત્પન્ન કરે છે. જે ટયુબની સપાટી પરના ફોસ્ફરસ સાથે પ્રક્રિયા કરી સફેદ પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે. ટયુબમાં આર્ગોન વાયુ, ફોસ્ફરસ અને પારાની વરાળ વચ્ચે થતી આ રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં થોડીવાર લાગે છે. ક્યારેક વધુ વાર લાગે ત્યારે સ્ટાર્ટરની મદદથી ચાલુ કરવી પડે છે.

Saturday, 22 June 2019

રાણકી વાવ

રાણકી વાવ અથવા રાણી કી વાવ ગુજરાત રાજ્યના પાટણ જિલ્લાનાં પાટણ શહેરમાં આવેલી એક ઐતિહાસિક વાવ છે. આ વાવ પાટણ શહેરનું એક જોવાલાયક સ્થળ છે જેની દેશ-વિદેશના હજારો પર્યટકો મુલાકાત લે છે. 

અણહિલવાડ પાટણના સોલંકી વંશના સ્થાપક મૂળરાજ સોલંકીના પુત્ર ભીમદેવ પહેલાની રાણી ઉદયમતીએ ૧૧મી સદીના અંતિમ ચતુર્થાંશમાં પ્રજા માટે પાણીની વ્યવસ્થા ઉભી કરવા વાવનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. 


સદીઓ અગાઉ સરસ્વતી નદીમાં આવેલા પૂર અને અન્ય ઘટનાક્રમથી આ વાવ જમીનમાં દટાઈ ગઈ હતી જેથી ધરતી તળે દબાયેલી આ વાવ પર કોઈની નજર પહોંચી શકી ન હતી. પરંતુ ર૦મી સદી સુધી લોકોથી અલિપ્ત રહેલી આ વાવને મૂળ સ્વરૂપમાં લાવવા ભારતીય પુરાતત્વ વિભાગે ઇ.સ. ૧૯૬૮માં વાવમાં ભરાયેલી માટીને બહાર કાઢવા ઉત્ખનન કાર્યવાહી આરંભતા ઘણા વર્ષો બાદ વાવ તેના મૂળ સ્વરૂપમાં આવી હતી. 

રાણકી વાવનું મુખ પૂર્વ તરફ ખુલે છે. રાણકી વાવ ૬૪ મીટર લાંબી, ૨૦ મીટર પહોળી અને ૨૭ મીટર ઊંડી છે. તે સાત માળ જેટલી ઊંડી છે.આ વાવ જયા પ્રકાર ની વાવ છે. વાવમાં દેવીદેવતાઓની સાથે-સાથે અનુચરતી અપ્સરાઓ અને નાગકન્યાઓની પણ કલાત્મક મૂર્તિઓ કંડારવામાં આવી છે. 

અહીં એક નાનો દરવાજો છે જે સિદ્ધપુર તરફ જતાં ૩૦ કિલોમીટર લાંબાં એક બોગદામાં ખુલે છે. આ પ્રવેશદ્વાર અત્યારે કાદવ અને પથ્થરોથી ભરાઈ ગયેલું છે પણ મૂળતઃ આ માર્ગ સંકટ સમયે રાજા અને રાજપરિવારને ભાગવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હોવાનું અનુમાન છે. 

ભારતીય રિઝર્વ બેંકે વર્ષ ૨૦૧૮માં બહાર પાડેલી નવી જાંબલી રંગની રૂપિયા ૧૦૦ની ચલણી નોટોમાં પાછળની તરફ રાણકી વાવ દર્શાવવામાં આવી છે.

શું તમે વિચાર્યું કે શા માટે સોના જ સિક્કા બને છે?


શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું કે દરેક ચમકતી વસ્તુ સોનું નથી હોતી પણ એવું કયું કારણ હશે કે જેના કારણે પ્રાચીનકાળમાં સોના અને ચાંદીની પસંદગી મુદ્રા તરીકે કરવામાં આવતી હતી?

આ ધાતુ મોંઘી જરૂર છે, પણ ઘણી વસ્તુઓ તો આના કરતાં પણ મોંઘી છે. તો પછી આને જ સમૃદ્ધિ અને ઉત્કૃષ્ટતાના માપદંડ તરીકે શા માટે ગણવામાં આવે છે?

પીરિયૉડિક ટેબલની સૌથી છેલ્લેની તરફ જે રાસાયણિક તત્ત્વો છે, તે રાસાયણિક રીતે સ્થિર તત્ત્વો છે, જેમાં ફેરફાર થતો નથી તે જ તેની ખાસિયત છે.

એક મુશ્કેલી એ છે કે આ નોબલ ગૅસનો સમૂહ છે. આ ગૅસ રંગહીન અને ગંધહીન હોય છે, જેમની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાની ક્ષમતા ઓછી હોય છે. આ જ કારણ છે કે આનો મુદ્રા તરીકે ઉપયાગ કરવો સરળ નથી, કારણ કે તેને લઈને ફરવું પડકારજનક છે. વળી આ રંગહીન હોવાને કારણે એની ઓળખ પણ મુશ્કેલ છે અને જો ભૂલથી પણ એનું કન્ટેનર ખૂલી જાય તો તમારી કમાણી હવામાં ઊડી જશે.

આ શ્રેણીમાં મર્ક્યુરી અને બ્રોમીન હોય છે પણ તે તરલ સ્થિતિમાં હોય છે, વળી તે ઝેરી પણ છે. વાસ્તવમાં તમામ મેટેલૉઇડ્સ કાં તો ખૂબ મુલાયમ હોય છે અથવા તો ઝેરી. આવર્ત કોષ્ટક ગૅસ, લિક્વિડ અને ઝેરી રાસાયણિક તત્ત્વો વગર કાંઈક આવું દેખાશે.

ઉપરના ટેબલમાંથી તમામ નૉન-મેટલ તત્ત્વો ગાયબ છે કે જે ગૅસ અને લિક્વિડ તત્ત્વોની આસપાસ હતાં. આવું એટલા માટે કે આ નૉન-મેટલનું ન તો વિસ્તરણ કરી શકાય છે ન તો એને સિક્કાનું રૂપ આપી શકાય છે. બીજી ધાતુની સરખામણી તે મુલાયમ પણ નથી એટલે મુદ્રા બનવાની હરીફાઈમાં તેઓ પાછળ રહી ગયા.

પીરિયૉડિક ટેબલની ડાબી બાજુએ આ બધાં જ રાસાયણિક તત્ત્વો ઑરૅન્જ કલરમાં દર્શાવેલાં હતાં. આ બધી ધાતુ છે. આને મુદ્રા તરીકે વાપરી તો શકાય પણ એની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા ક્ષમતા ખૂબ વધારે હોય છે.

લિથિયમ જેવી ધાતુ એટલી બધી પ્રતિક્રિયાશીલ હોય છે કે જેવી તે હવાના સંપર્કમાં આવે છે કે તરત જ સળગી ઊઠે છે અને બીજી ધાતુ પણ સરળતાથી નષ્ટ થઈ શકે છે. આની આજુબાજુનાં તત્ત્વો પણ પ્રતિક્રિયાશીલ હોવાને કારણે એની મુદ્રા બનાવવી મુશ્કેલ છે.

વળી આલ્કલાઇન એટલે કે ક્ષારક તત્ત્વો ક્યાંય પણ સરળતાથી મળી શકે છે. જો આની મુદ્રા બનાવવામાં આવે તો કોઈ પણ આને સરળતાથી બનાવી શકશે. હવે વાત કરીએ પીરિયૉડિક્સ ટેબલના રેડિયો ઍક્ટિવ તત્ત્વોની તો એને રાખવાથી નુકસાન થઈ શકે છે.

અન્ય બચેલા રાસાયણિક તત્ત્વોની વાત કરીએ તો એ રાખવાની દૃષ્ટિએ સુરક્ષિત તો છે, પણ એ એટલી મોટી માત્રામાં ઉપલબ્ધ છે કે એને બનાવવાનું સરળ બની જાય, જેમ કે લોખંડના સિક્કા.

મુદ્રા તરીકે એ રાસાયણિક તત્ત્વોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ કે જે સરળતાથી મળતા ના હોય. હવે છેલ્લે પાંચ તત્ત્વો બચ્યાં કે જે ખૂબ મુશ્કેલીથી પ્રાપ્ત છે. સોનું (Au), ચાંદી (Ag), પ્લૅટિનમ (Pt), રોડિયમ (Rh) અને પ્લૅડિયમ (Pd). આ તમામ તત્ત્વો કિંમતી હોય છે. આ બધામાં રોડિયમ અને પ્લૅડિયમને મુદ્રા તરીકે વાપરી શકાય તેમ હતાં, પણ એની શોધ ઓગણીસમી સદીમાં કરવામાં આવી હતી.

જેને કારણે પ્રાચીનકાળમાં એમનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નહોતો. ત્યારે પ્લૅટિનમનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો, પણ એને ઓગાળવામાં તાપમાન 1,768 ડિગ્રી સુધી લઈ જવું પડતું હતું. આ જ કારણે મુદ્રાની લડતમાં સોનું અને ચાંદી ફાવી ગયાં.

Thursday, 20 June 2019

કાળો ડુંગર

કાળો ડુંગર કચ્છનું સૌથી ઉંચું શિખર છે, જેની ઉંચાઇ ૪૫૮ મીટર છે. તે જિલ્લાના મુખ્ય શહેર ભુજથી ૯૭ કિમી દૂર આવેલો છે અને સૌથી નજીકનું શહેર ખાવડા છે. 

આ કદાચ માત્ર એવી જગ્યા છે જ્યાંથી કચ્છના રણનો ૩૬૦ અંશનો દેખાવ જોવા મળે છે. આ જગ્યા પાકિસ્તાનની સરહદની નજીક હોવાથી તેની ટોચ પર લશ્કરી થાણું છે; તેની આગળ માત્ર લશ્કરના વ્યક્તિઓ જ જઇ શકે છે. 


કાળો ડુંગર ૪૦૦ વર્ષ જૂનાં દત્તાત્રેય મંદિર માટે જાણીતો છે. દંતકથા મુજબ જ્યારે દત્તાત્રેય પૃથ્વી પર ભ્રમણ કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેઓ કાળા ડુંગર પાસે રોકાયા અને ત્યાં ભૂખ્યા શિયાળોનું ટોળું તેમને જોવા મળ્યું. તેમણે પોતાના શરીરનો ભાગ શિયાળના ટોળાંને ખાવા માટે આપ્યો અને શિયાળોએ તે ખાધાં પછી દત્તાત્રેયના અંગો ફરીથી ઉગવા માંડ્યા. આના કારણે છેલ્લાં ચારસો વર્ષોથી મંદિરનો પૂજારી રાંધેલા ભાતનો પ્રસાદ સાંજની આરતી પછી શિયાળોને ધરાવે છે. 

બીજી દંતકથા મુજબ લખ્ખ ગુરૂ કાળા ડુંગર પર રહેતા હતાં અને ભગવાન દત્તાત્રેયના પૂજક હતા. તેઓ જંગલી શિયાળોને ભોજન આપતા હતા. એક દિવસ તેમની પાસે કોઇ ભોજન નહોતું જેથી તેમણે પોતાના શરીરનો ભાગ કાપીને શિયાળોને ખાવા આપ્યો અને કહ્યું, “લે અંગ!’. સદીઓ પછી આ અપભ્રંશ થઇને ‘લોંગ’ બન્યું. 

માગસર સુદ પૂનમના દિવસે અહીં દત્તાત્રેય જયંતિની ઉજવણી થાય છે. 

કાળા ડુંગર પર વિચિત્ર ઘટના અનુભવાય છે જ્યારે કેટલાક મુલાકાતીઓ તેમના વાહનો એન્જિન બંધ કરેલું હોવા છતાં ૮૦ કિમી પ્રતિ કલાકની ઝડપ મેળવે છે. ગુજરાત સ્ટેટ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી (GSDMA), ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ સિસ્મોલોજી રીસર્ચ, ગાંધીનગર અને ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી, કાનપુરના સભ્યોએ આ ઘટના વિશે સંશોધન કર્યું. તેમણે તારણ કાઢ્યું કે વાહનો તીવ્ર ઢાળને કારણે વધુ ઝડપ મેળવે છે.

Tuesday, 18 June 2019

મશીન લર્નિંગ (એમએલ) શું છે?

‘મશીન લર્નિંગ’ (એમએલ) કમ્પ્યુટર સાયન્સની એક વિશેષ બ્રાંચ છે.

મશીન લર્નિંગ એ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત એવી અપ્લિકેશન છે કે જેમાં મશીનને ડેટા આપવામાં આવે છે જેના પરથી મશીન જાતે જ પોતાની કામગીરી ‘શીખતું’ જાય છે.

સામાન્ય વાચક એટલું સમજી શકે કે મશીન લર્નિંગ એ આર્ટિફિશિયલ ઇંટેલિજન્સની એક આધુનિક એપ્લિકેશન છે.


તેમાં કોડ, પ્રોગ્રામ કે સોફ્ટવેર કરતાં ડેટા વધારે મહત્ત્વનો બને છે. તારણો તારવવા કે પરિણામોના પ્રિડિક્શન માટે મશીન લર્નિંગ તેના જંગી ડેટા પર અને કાર્યક્ષમ અલ્ગોરિધમ પર આધાર રાખે છે.

આ પ્રકારના મશીનને આવી તમામ કામગીરીઓ કરવા માટે કોઈ ખાસ, વિશિષ્ટ કોડ કે પ્રોગ્રામ આપ્યો ન હોવા છતાં પણ તે આપોઆપ ડેટા પરથી જ નવા ટાસ્ક શીખવાની અને કરવાની ક્ષમતા વિકસાવતું જાય છે.

ડેટા ડાયનેમિક હોવાથી જેમ જેમ વિશ્વાસપાત્ર ડેટા વધતો જાય, તેમ તેમ મશીન લર્નિંગની પ્રિડીક્શન કરવાની ક્ષમતા પણ વધતી જાય છે. ક્લાઉડ અને બિગ ડેટા સુલભ થતાં મશીન લર્નિંગ વધારે સરળ બનતું જાય છે.

‘મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ’ દ્વારા મશીન નવીન કામગીરીઓ લર્ન કરતું જાય છે. યુસી બર્કલી સેટી ખાતે ડૉ વિશાલ ગજ્જર નામક ગુજરાતી એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટ ફાસ્ટ રેડિયો બર્સ્ટ પર પોસ્ટ ડોક્ટરલ રિસર્ચ કરી રહ્યા છે.

તેમણે ઑગસ્ટ, 2017માં યુસીબીના ગ્રીન બેંક ટેલિસ્કોપ દ્વારા બ્રહ્માંડના જ્ઞાત-અજ્ઞાત સ્રોતોથી પૃથ્વી પર આવતાં કોસ્મિક રેડિયો એમિશનનો જંગી ડેટા મેળવ્યો હતો. પ્રણાલિકાગત પદ્ધતિથી તેમાંથી 15 એફઆરબી પરખ્યાં હતાં.

આ પછી ગેરી ઝાંગ નામના સ્કોલરે તે જંગી ડેટાની પુન: ચકાસણી કરવા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની મદદ લીધી. મશીન લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ વડે રી-એનાલાઇઝ કરતાં તે ડેટામાંથી ઝાંગને 72 નવાં એફઆરબી મળ્યા.

Monday, 17 June 2019

આપણે પીધેલા પાણીનું શરીરમાં શું થાય છે?

આપણે જમ્યા પછી પાણી પીએ છીએ. દિવસમાં ઘણી વાર તરસ લાગે ત્યારે પણ પાણી પીએ છીએ. આમ આપણે ખોરાક કરતાં વધુ પાણી શરીરમાં નાખીએ છીએ. આ બધા પાણીનું શરીરમાં શું કામ? અને તેનું શું થાય છે તેવો સવાલ તમને થતો હશે. ખોરાક આપણને પોષક દ્રવ્યો પૂરા પાડે છે. આ બધા દ્રવ્યોને શરીરમાં જુદાજુદા અવયવોને પહોંચાડવા માટે પાણીની જરૂર પડે છે.

પેટમાં ગયેલું પાણી ખોરાક સાથે ભળીને તેને અર્ધપ્રવાહી બનાવે છે અને પાચનતંત્રમાં આગળ ધકેલે છે. લોહીને પ્રવાહી સ્વરૂપમાં રાખવા માટે પણ પાણીની જરૂર પડે છે. આમ પરસેવા કે પેશાબના રૂપમાં બહાર નીકળી જાય છે. પાણી શરીરમાં કોઈ રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરતું નથી પરંતુ જુદા જુદા દ્રવ્યોના વહન કરવામાં ઉપયોગી થાય છે. 
પાણી ૧૦૦ સેન્ટીગ્રેડ ગરમી સુધી પ્રવાહી રહેતો સાદો પદાર્થ છે. તો મોટાભાગના ખાદ્ય પદાર્થોને પોતાનામાં ઓગાળી શકે છે એટલે શરીરમાં ખૂબજ ઉપયોગી થાય છે. શરીરને લચીલું રાખવા માટે તેમજ ઉષ્ણતામાન જાળવી રાખવા માટે પણ પાણી જરૂરી છે.

Friday, 14 June 2019

લેખન અને છાપકામમાં સંશોધન

મનુષ્ય સ્વભાવે સામાજિક છે. એણે હમેશા દૂરસંચારના સાધનોને સુધારવાના પ્રયાસ કર્યા છે. પ્રાચીન સમયથી લેખનનો સંદેશાવ્યવહારના સાધન તરીકે ઉપયોગ થતો રહ્યો છે. 

પ્રાચીન સમયમાં ઇજિપ્શિયનનો વનદા જેવા જીવડામાંથી લખવાની શાહી બનાવતાં. લખવા માટે વૃક્ષના પાનનો ઉપયોગ કરતા. અનેક ઠેકાણે ખડકો પરનાં પ્રાચીન લખાણ મળી આવ્યા છે. 


ઈ.સ. ૧૦૫માં એક ચીની અધિકારી સાઈ લુને કાગળની શોધ કરી. શરૂઆતમાં પુસ્તકો હાથથી લખાતાં. પુસ્તક લખવાનું કામ ખૂબ જ ધીમું અને કંટાળાજનક ગણાતું. પુસ્તકો જૂજ હતા. પુસ્તકો ઉપલબ્ધ બન્યાં તો મોંઘા હતા. બહુ ઓછા લોકો એ ખરીદી શકતા. સૌપ્રથમ છપાયેલ કામ જાપાનમાં મળી આવ્યું. એ ૭૬૪થી ૭૭૦ ADનો સમયગાળો હતો. જોહાનેસ ગુટેનબર્ગ નામના જર્મન સોનીએ ૧૪૫૨માં ખસેડી શકાય એવા પ્રિંટીંગની શોધ કરી. 

સૌપ્રથમ પુસ્તક બાઇબલ પ્રિન્ટ થયું હતું. ધીમે ધીમે પ્રિંટીંગ પ્રેસના સંશોધનથી લોકોની વાંચવા-લખવાની રીતમાં પરિવર્તન આવ્યું. છપાયેલા અક્ષર એકસરખા, વાંચવામાં સરળ અને દેખાવમાં સુંદર લાગતાં. નવા પ્રિંટીંગ મશીનોની શોધ થતાં પુસ્તકો સસ્તા થયાં અને સરળતાથી મળવા લાગ્યા.

Thursday, 13 June 2019

પાણી વિના જીવી શકતો રણકાચબો

કાચબો એ જળચર પ્રાણી ગણાય છે. પરંતુ મોટા ભાગના કાચબા ઉભયજીવી એટલે કે પાણી તેમજ જમીન એમ બંનેમાં રહે છે. તેમાંય ઉત્તર અમેરિકામાં જોવા મળતો રણકાચબો તો પાણી વિના પણ ઘણા દિવસ જીવી શકે છે.


અમેરિકાના કેલિફોર્નિયાનો રાજ્યકાચબો છ ઇંચ ઊંચો અને ૯ થી ૧૫ ઇંચ લાંબો છે. આ કાચબો ૮૦ વર્ષ સુધી જીવે છે. તેની પીઠ પરનું કવચ લીલા રંગનું અને ઘુમ્મટની જેમ વધુ ઉપસેલું હોય છે. તેના પગ ચપટાં નહોરવાળા હોય છે કે જેથી જમીન ખોદીને દર બનાવી શકે છે. આ કાચબા રણમાં થતી થોર જેવી વનસ્પતિ ખાઈને જીવે છે.

રણકાચબા પ્રચંડ ગરમી સહન કરી શકે છે અને ગરમીથી બચવા જમીનમાં ઊંડા દર ખોદી ભૂગર્ભમાં ચાલ્યા જાય છે. ઉનાળાના ત્રણથી ચાર મહિના તે ૬ ફૂટ ઊંડા દરમાં ભરાઈને સુષુપ્તાવસ્થામાં રહે છે. રણમાં પાણીની અછત હોય એટલે આ કાચબાને પાણી વિના જ ચાલાવી લેવાની કુદરતી બક્ષિસ છે. તેના શરીરમાં તે પાણીનો સંગ્રહ કરી રાખે છે.

Wednesday, 12 June 2019

વરાહમિહિર

લગભગ બે હજાર વર્ષ પહેલાં આચાર્ય વરાહ મિહિર ભારતના મધ્યપ્રદેશના ઉજજૈનની પાસે રહેતા હતા. રાજા વિક્રમાદિત્યની સભાના નવ રત્નોમાંના તેઓ એક હતા. વરાહમિહિર નામમાં બે નામોનો સમાવેશ થાય છે. ‘વરાહ’ એટલે વિષ્ણુ અને મિહિર એટલે સૂર્ય. આમાં ‘વરાહ’ તો વિક્રમાદિત્ય રાજાએ પાછળથી આપેલું બિરુદ હતું. વરાહ મિહિરે રાજકુમારના જન્મ સમયે ગ્રહો અને નક્ષત્રોની સ્થિતિ પ્રમાણે એણે આ ભવિષ્યવાણી કરી હતી કે રાજકુમારનું મૃત્યુ અઢારમા વર્ષે થશે. અને તે ભવિષ્યવાણી સાચી ઠરી. વિક્રમાદિત્ય દુ:ખી હતા પરંતુ એક વાતનું ગર્વ હતું કે આવા વિદ્વાનો પણ તેમના રાજમાં છે. પંડિત મિહિરના આવા જ્ઞાનના કારણે વિક્રમાદિત્યે એમને ‘વરાહ’નું બિરુદ આપ્યું હતું. 


ભારતના જ્યોતિષ, ખગોળ, ગણિત, ધાતુશાસ્ત્ર, રત્નવિદ્યા વગેરે વિજ્ઞાનોને ક્ષેત્રે વરાહમિહિરનો ફાળો ઘણો મોટો છે. છતાં એમના જીવન વિષે પણ કેટલીક દંત કથાઓ મળે છે. વરાહ મિહિર ઉજ્જૈન નજીકના કપિથ્થ નામે ગામે જનમ્યા હતા. બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં જન્મેલા વરાહ મિહિરનું જન્મનું વર્ષ ઇ.સ. ૪૯૯ માનવામાં આવે છે. એમના પિતાનું નામ આદિત્યદાસ હતું. એમના પિતા આદિત્યદાસ સૂર્ય ભગવાનના ભક્ત હતા. એમણે મિહિરને જ્યોતિષ વિદ્યા શીખવાડી. 

એમના કુટુંબમાં વંશપરંપરાથી જ્યોતિષ અંને ખગોળનું જ્ઞાન ઊતરતું આવ્યું હતું. કુસુમપુર (પટના) જઈ નાલંદાની મુલાકાત વેળાએ યુવાન મિહિર મહાન ખગોળશાસ્ત્રી અને ગણિતશાસ્ત્રી આર્યભટ્ટ દર્શન થયા. અહીંના વિદ્વાનોમાં આર્યભટ્ટને નાની ઉંમરમાં સ્થાન મળ્યું હતું. એમની સાથે વાતો કરવાનો લાભ મળ્યો. એમની પાસેથી એમને એટલી બધી પ્રેરણા મળી કે એમણે જ્યોતિષ વિદ્યા અને ખગોળના જ્ઞાનને જ પોતાના જીવનનું ધ્યેય બનાવી લીધું. 

મિહિરે વિદ્યા પ્રાપ્ત કરવા ઉજ્જૈન જઈ વસવાનું નક્કી કર્યું. ઉજ્જૈન જ્ઞાન-વિદ્યાની બાબતમાં મહત્વનું હતું. છેલ્લા હજારેક વર્ષોથી દૂરદૂરથી આવતી નવી પ્રજાઓ અને એમની વિદ્યાઓનું મિલન કેન્દ્ર બની ગયું હતું. ગ્રીકો, શક, કુષાણ, યુએચી વગેરે જે કોઇ વિદેશી પ્રજા ભારતમાં આવી તે બધાનાં રાજકીય કેન્દ્રમાં ઉજ્જૈન મહત્વનું હતું. ત્યારબાદ વરાહમિહિરે ગ્રીસમાં જઇ ખગોળશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યો. આમ ખૂબ વાંચી વિચારીને અને પ્રવાસ દ્વારા જ્ઞાન મેળવીને કેટલાક સિદ્ધાંતો તારવીને વરાહ મિહિરે કેટલાક ગ્રંથો રચ્યા. વરાહમિહિરે ખગોળ અને જ્યોતિષનાં પાંચ શાસ્ત્રો વિષે એક વિરાટ ગ્રંથ ‘પંચસિદ્ધાન્તિકા’ નામે તૈયાર કર્યો. એમાં સૌ પ્રથમ તેમણે રોમક સિદ્ધાંતની ચર્ચા કરી. આ રોમક સિંદ્ધાંત એટલે રોમનોનું વિજ્ઞાન. ‘પંચસિદ્ધાંતિકા’ એમનો મુખ્ય ગ્રંથ છે. આ ગ્રંથ પાંચ સિદ્ધાંતોનો સમંવય કરે છે. રોમક, પૌલીશ, પૈતામહ, વસિષ્ઠ અને સૂર્ય. તે ઉપરાંત ‘બૃહત્સંહિતા’, બૃહજ્જાતક’ વગેરે ગ્રંથો પણ એમણે રચેલા છે. એ બધાને પ્રતાપે તેઓ ભારતીય વિજ્ઞાનના ઇતિહાસમાં અમર બની ગયા. 

આર્યભટ્ટની જેમ તેઓ પણ માનતા હતા કે પૃથ્વી ગોળ છે. અને ગુરૂત્વાકર્ષણ બળની કલ્પના પણ સૌ પ્રથમ કરનાર વરાહ મિહિર જ હતા. આ સાથે તેમણે પૃથ્વીની પોતાનીધરી પર ફરવાની ગતિનો વિરોધ કરતી કલ્પના પણ કરી હતી. એમણે પોતાના ગ્રંથોમાં પોતાના ગ્રંથોમાં પર્યાવરણ, જળશાસ્ત્ર, ભૂમિશાસ્ત્ર, ધાતુ શાસ્ત્ર અને રત્ન્શાસ્ત્ર વિશે પણ ઘણી મત્વની વૈજ્ઞાનિક વાતો લખી છે. વરાહમિહિરે પર્યાવરણ વિજ્ઞાન, પાણીવિજ્ઞાન, ભૂવિજ્ઞાન વિશે કેટલીક મહત્તવની ટિપ્પણીઓ કરી. 

સંસ્કૃત વ્યાકરણમાં નિષ્ણાત અને છંદના જ્ઞાન પરના કાબૂના કારણે એમણે પોતાને એક અનોખી શૈલીમાં વ્યક્ત કર્યા હતા. એમના વિશાળ જ્ઞાન અને સારી રજૂઆતને કારણે તેઓ ખગોળ જેવા શુષ્ક વિષયને પણ ખૂબ જ રોચક બનાવી દીધો છે; જેથી એમને ખૂબ જ નામના મળી. 

વરાહમિહિરનો ‘જલાર્ગલ અધ્યાય’ ભૂગર્ભ જળ સંશોધનની ચાવી છે. આજે ઘણાં વરાહમિહિર કેન્દ્રો ચાલે છે. તે રીતે પશુ ચિકિત્સા અને કૃષિ ઉપયોગી સંશોધનો પણ તેમણે કર્યાં છે. એમનું અવસાન ઇ.સ. ૫૮૭ની સાલમાં થયું.

નોબલ પીસ પ્રાઇઝ માટે 16 વર્ષની નાની ઉંમરે નોમિનેટ થનાર કિશોરી કોણ છે?


એક તરફ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન ઇમારન ખાનની પીસ પ્રાઇઝ માટે ચર્ચાઓ સામે આવી રહી છે, ત્યારે એક 16 વર્ષની કિશોરી નોબલ પીસ પ્રાઇઝ માટે નોમિનેટ થઈ છે.
મેં અનુભવ્યું કે કોઈ આ સ્થિતિને અટકાવવા કંઈ જ કરતું નથી તો મેં જ કંઈક કરવાનું નક્કી કર્યું. આ શબ્દો છે સ્વીડનની શાળામાં અભ્યાસ કરતાં કિશોરી ગ્રેટા થનબર્ગના; જેમનું નામ નોબલ પીસ પ્રાઈઝ માટે નોમિનેટ થયું છે. ગ્રેટાએ આંતરરાષ્ટ્રિય સ્તરે ક્લાઇમેટ ચૅન્જ માટે ઝુંબેશ ચલાવી છે. નોર્વેના ત્રણ સાસંદો દ્વારા ગ્રેટાના નામની ભલામણ કરવામાં આવી છે.
જો ગ્રેટાને આ વર્ષનું પીસ પ્રાઇઝ મળશે તો તે પીસ પ્રાઇઝ મેળવનારા સૌથી નાની વયની વ્યક્તિ બનશે. આ પહેલાં પાકિસ્તાનનાં મલાલા યુસફઝાઈને 17 વર્ષે નોબેલ પીસ પ્રાઇઝ મળ્યું હતું.
તેમની ઝુંબેશે દુનિયાભરના વિદ્યાર્થીઓને પ્રેરણા આપી છે. ગયા વર્ષે 15 માર્ચ દુનિયાભરના વિદ્યાર્થીઓએ દર શુક્રવારે હડતાળની શરૂઆત કરી છે. તેમણે ગયા વર્ષે ઑગસ્ટ મહિનામાં સૌ પ્રથમ વખત કલાઇમેટ ચૅન્જ મુદ્દે શાળાની હડતાલ પાડી હતી અને સ્વિડીશ સંસદ સામે વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું હતું. ત્યારથી દર શુક્રવારે વિવિધ વિરોધ પ્રદર્શનો માટે તેઓ પોતાની શાળામાં હાજર રહી શકતા નથી.
રાષ્ટ્રીય રાજકારણીઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય અધિકારીઓ, શિક્ષણવિદ્દો અને પર્વ વિજેતાઓ યોગ્ય ઉમેદવાર માટે પ્રસ્તાવ મૂકી શકે છે. આ ઇનામની જાહેરાત દર વર્ષે ઑક્ટોબર મહિનામાં કરવામાં આવે છે અને ડિસેમ્બરમાં એનાયત કરવામાં આવે છે, તેના માટેનો કાર્યક્રમ નોર્વેની રાજધાની ઓસ્લોમાં યોજાય છે.
નોબલ કમિટીની વેબસાઇટમાં જણાવ્યા અનુસાર 2019ના નોબલ પીસ પ્રાઇઝ માટે 301 ઉમેદવારોનો પ્રસ્તાવ આવ્યો છે, જેમાંથી 223 વ્યક્તિગત છે અને 78 સંસ્થાઓ છે.

Sunday, 9 June 2019

એશિયાઇ સિંહ

એશિયાઇ સિંહ એ બિલાડ વંશનું સૌથી ઊંચું અને આફ્રિકન સિંહ પછી સૌથી મોટું પ્રાણી છે. આ પ્રાણી આખા વિશ્વમાં માત્ર ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલા સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા ગીર અભયારણ્યમાં જોવા મળે છે.

એશિયાઇ સિંહએ ભારતમાં જોવા મળતી ૫ ‘મોટી બિલાડી’ઓમાંથી એક છે. અન્ય ચાર પ્રજાતિમાં બેંગોલ ટાઇગર, ભારતીય દિપડો, બરફનો દિપડો, ધબ્બેદાર દિપડો વગેરે છે.



પહેલાના સમયમાં તે અરબસ્તાનથી છેક સુમાત્રા સુધી જોવા મળતા હતાં; ત્યારે તેની ત્રણ પ્રજાતિઓ હતી. બંગાળના સિંહ, અરેબિયાના સિંહ અને ઇરાનનાં સિંહ, વખત જતાં આજે તે ફક્ત ભારતનાં થોડા ભાગ પુરતા જ જોવા મળે છે. હાલ આફ્રિકામાં જોવા મળતા સિંહ કરતા તે આકારમાં નાનાં અને રંગ ઝાંખો હોય છે. પરંતુ આક્રમકતા આ બંન્ને પ્રજાતિમાં સરખીજ હોય છે

આ પ્રાણી સામાન્ય રીતે શિયાળાની ઋતુમાં, જંગલમાં રસ્તાની આજુબાજુ ખુલ્લા વિસ્તારોમાં તથા ઉનાળાની ઋતુમાં જળસ્ત્રોતોની આજુબાજુ જોવા મળે છે. સિંહણ સામાન્ય રીતે એક જણતરમાં બે થી ત્રણ બચ્ચાંઓને જન્મ આપે છે, ચાર બચ્ચા આપ્યાનું પણ નોંધાયેલ છે.

વિશ્વમાં સિંહનું આયુષ્ય વધુમાં વધુ ૨૯ વર્ષ નોંધાયેલું છે, જુનાગઢ ખાતે આવેલા સક્કરબાગ પ્રાણીસંગ્રહાલયમાં વધુમાં વધુ ૨૩ વર્ષ અને અમદાવાદ પ્રાણીસંગ્રહાલયમાં ૨૬ વર્ષ નોંધાયેલું છે.

સામાન્ય રીતે જ્યાં સિંહની વસ્તી હોય છે, ત્યાં વાઘ રહેતા નથી અને એનું કારણ બીજું કશું નહિ પણ એ હકીકત છે કે સિંહ અને વાઘ બન્નેને રહેઠાણ માટે અલગ અલગ પ્રકારનાં જંગલની જરૂરિયાત હોય છે. સિંહને પાંખા આવરણવાળા જંગલ માફક આવે છે જ્યારે વાઘને ગાઢા જંગલો વસવા માટે પસંદ હોય છે. સિંહને ૧૮ નખ હોય છે. આગળના પગમાં ૪-૪ અને પાછળના પગમાં ૫-૫.

Friday, 7 June 2019

એન્ટી સેટેલાઈટ મિસાઈલની આ વાતો તમે નહી જાણતા હોવ

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ બુધવારે દેશના નામે સંદેશ રજૂ કરી સ્વદેશી ટેક્નોલોજીથી તૈયાર થયેલી એન્ટી સેટેલાઈટ સિસ્ટમ રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરી. A-SAT મિસાઈલ સ્વદેશી ટેકનીકથી બનેલી મિસાઈલ છે. તેની ટેલનોલોજી એક દમ આધૂનિક છે. જે અંતરીક્ષ જગતમાં ભારતની શક્તિ દર્શાવે છે. મહત્વની વાત એ છે કે આ આખી મિસાઈલ સ્વદેશી છે. તો આવો જાણીએ આ ભારતનું ગૌરવ વધારતી A-SAT મિસાઈલની કેટલીક અજાણી વાતો…


  • આ અંતરીક્ષમાં ઉપયોગમાં લેવાતું એક શક્તિશાળી હથિયાર છે. દુશ્મન દેશ જો આપણી સૈન્ય ગતિવિધિ કે અન્ય પ્રકારની જાણવાની પોતાના સેટેલાઈટ દ્વારા મેળવાની કોશિશ કરતો હોય તો આપણી આ મિસાઈલ દ્વારા આપણે માત્ર ૩ મિનિટમાં દુશ્મન દેશનો સેટેલાઇટ અંતરીક્ષમાં જ તોડી શકીએ છીએ.
  • વર્તમાનમાં આવી મિસાઈલ અમેરિકા, ચીન અને રશિયા પાસે જ છે. આજે આ મિસાઈલનું સફળ પરીક્ષણ કરી ભારત આ મિસાઈલ ધરાવતો ચોથો દેશ બની ગયો છે.
  • અમેરિકાએ ૧૯૫૦માં સૌથી પહેલા આ પ્રકારનું હથિયાર બનાવ્યું હતું. ત્યાર પછી ૧૯૬૦માં રશિયાએ આ પ્રકારનું હથિયાર વિકશિત કર્યું. ૧૯૬૩માં અમેરિકાએ અંતરીક્ષમાં જમીનથી છોડાયેલા એક પરમાણું વિસ્ફોટનું પરીક્ષણ કર્યું. આ પરીક્ષણના કારણે રશિયા અને અમેરિકાના અનેક સેટેલાઈટને અંતરીક્ષમાં નુકશાન થયું. ત્યાર પછી “આઉટર સ્પેસ ટ્રીટી” એટલે કે આ સંદર્ભની એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિ કરવામાં આવી અને જેમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું કે હવેથી અંતરીક્ષમાં કોઇ પણ પ્રકારના વિસ્ફોટક હથિયારો તૈનાત નહી કરી શકાય.
  • ભારત પછી હવે ઇઝરાયલ પણ આ મિસાઈલ તૈયાર કરવાના કામમાં વ્યસ્ત છે. DRDOના ડાયરેક્ટર જનરલ ડો. વી.કે. સારસ્વતએ ૨૦૧૦માં જણાવ્યું હતું કે અમારી પાસે આ પ્રકારની મિસાઈલ બનાવવા માટે જે સામગ્રી જોઇએ તે બધી જ સામગ્રી ઉપલબ્ધ છે.
  • ઇઝરાયલની એરો-૩ અથવા હત્જ-૩ બેલેસ્ટિક મિસાઈલ છે. જેને કેટલાક વિષેશજ્ઞો માને છે કે તે એન્ટી સેટેલાઈટ મિસાઇલ તરીકે ઉપયોગ કરી શકે છે.
  • અમેરિકાનું ૮૦ ટકાથી વધારે કોમ્યુનિકેશન અને નેવિગેશન સિસ્ટમ સેટેલાઈટ પર આધારિત છે. આના માધ્યમથી અમેરિકા આખી દુનિયા પર નજર રાખે છે. આ પ્રકારની મિસાઈલ બનાવવા પાછળનો હેતુ અંતરીક્ષના સેટેલાઈટની સુરક્ષાનો છે. જો કે આત્યાર સુધીમાં દુનિયામાં ક્યાંય પણ આ પ્રકારની મિસાઈલનો ઉપયોગ થયો નથી. હા કેટલાંક દેશોએ પોતાના બેકાર થઈ ગયેલા સેટેલાઈટને તોડી પડવા જરૂર આ મિસાઇલનો ઉપયોગ થયો છે. આવા દેશોમાં ચીન પણ સામેલ છે.

Thursday, 6 June 2019

મચ્છર જેવાં જીવડાં પ્રકાશથી કેમ આકર્ષાય છે?

ચોમાસામાં સાંજના સમયે વાતાવરણમાં મચ્છર જેવાં અનેક જાતના જીવડાં ઊડતાં જોવા મળે. આ જીવડાં મોટેભાગે ટયૂબલાઈટ કે પ્રકાશિત સ્રોતની આસપાસ વધુ ઊડતાં હોય છે. તે પ્રકાશ તરફ આકર્ષાતા હોય છે તેનું કારણ જાણો છો? 

મચ્છર, ફૂદાં જેવા પાંખોવાળા જીવડાં ભેજ અને અંધારામાં રહેવા ટેવાયેલાં હોય છે. ખરેખર તે પ્રકાશથી આકર્ષાતા નથી. આ જીવમાં દિશાશોધન અજબનું હોય છે. આ જીવડાંની દૃષ્ટિ સતેજ હોય છે. 


તેઓ સૂર્ય કે ચંદ્રના પ્રકાશને આધાર રાખી દિશા શોધી રસ્તો કાપે છે. ચોમાસામાં વાદળવાળા વાતાવરણમાં સૂર્ય કે ચંદ્રનો પ્રકાશ હોતો નથી. ટયૂબ લાઈટ કે અન્ય પ્રકાશિત વસ્તુને તે કુદરતી પ્રકાશ સમજી દિશા શોધવાનો પ્રયાસ કરે છે. એટલે ટયૂબલાઈટની આસપાસ ચક્કર માર્યા કરે છે. જુદી જુદી દિશામાં બે કે ત્રણ ટયુબલાઈટ હોય તો તેઓ વધુ ભ્રમમાં મૂકાય છે. 

ઘણા જીવશાસ્ત્રીઓ માને છે કે પાંખોવાળા નાના જીવડાં ખોરાકની શોધમાં તેજસ્વી રંગના ફૂલોથી આકર્ષાતા હોય છે તે રીતે જ ટયૂબલાઈટથી આકર્ષાય છે. મોટેભાગે આવાં જીવ ટયૂબલાઈટની આસપાસ સમૂહમાં જોવા મળે છે તે આપણે જોઈએ છીએ. ઘણા વિજ્ઞાનીઓ માને છે કે ટયૂબલાઈટની તદ્દન નજીક પહોંચ્યા પછી અતિશય પ્રકાશ સામે તેમની આંખ અનુકૂલન સાધી શકતી નથી અને લગભગ અંધ બની જાય છે એટલે જ ચકરાવા માર્યા કરે છે.

Wednesday, 5 June 2019

પૃથ્વી પરનું અદ્ભૂત તત્ત્વ: કાર્બન

પૃથ્વી પર ખનિજ સ્વરૂપે ઘણા તત્વો છે. તેમાં કાર્બન અતિ મહત્વનું છે. કાર્બન એ ધાતુ નથી પરંતુ ધાતુ કરતાં ય સખત હીરા કાર્બનના બનેલાં છે. કોલસો પણ કાર્બનનું જ સ્વરૂપ છે.


જાણીને નવાઈ લાગશે પણ પૃથ્વી પરની સજીવ સૃષ્ટિ કાર્બનની બનેલી છે. કાર્બન, હાઈડ્રોજન, નાઈટ્રોજન, અને ઓકિસજન આ ચારે દ્રવ્યો મળીને અવનવાં સંયોજનો બને છે. અને તેમાંથી પૃથ્વી પર સજીવો બન્યાં છે. કાર્બન સૌથી વધુ જૈવિક સંયોજન બનાવે છે. આપણા શરીરમાં ૯ ટકા કાર્બન હોય છે. વિજ્ઞાનીએ કાર્બનને પૃથ્વી પરની સજીવ સૃષ્ટિનો આધાર માને છે. 

આપણી આસપાસ જોવા મળતાં પેન્સીલની અણી, ઠંડા પીણામાં ઉમેરાતો વાયુ, ચૂનો , ચોક, આરસપહાણ વિગેરે કાર્બનના સ્વરૂપ છે. જમીનના પેટાળમાં, દરિયાના પેટાળમાં અને હવામાં પણ કાર્બનની હાજરી હોય છે. કાર્બન અન્ય પદાર્થો સાથે ભળીને સહેલાઈથી નવું સ્વરૂપ લઈ શકે છે. કેલ્શિયમ સાથે ભળે તો કાર્બોનેટ અને હાઈડ્રોજન સાથે ભળે તો હાઇડ્રોકાર્બન. હાઈડ્રોકાર્બન એટલે ગેસ, પેટ્રોલ અને ડિઝલ તેમાંથી પ્લાસ્ટિક, અત્તર, રંગરસાયણ, સૌંદર્યપુણાધની, મીણ અને દવાઓ પણ બને . 

પૃથ્વી પર નાશ પામતા. પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિનાં અવશેષો જમીનમાં દટાઈ ને કાળક્રમે ફરી કાર્બનના ખડકો બને છે. આજે પૃથ્વી પર જોવા મળતાં કાર્બન આધારિત પદાર્થો લાખો વર્ષ પહેલા પૃથ્વીના પેટાળમાં દબાયેલા પ્રાણીઓના અવશેષોમાંથી બનેલાં છે. પૃથ્વી પર આ કાર્બન ચક્ર ચાલ્યા જ કરે છે.

Tuesday, 4 June 2019

સમયની કેડીએ

માનવઈતિહાસના સંદર્ભમાં સમયસરતા એ તાજેતરની વાત છે; એટલે કે આ વ્યવસ્થા માત્ર ૫૦૦૦થી ૬૦૦૦ વર્ષ જ જૂની વ્યવસ્થા છે. 

ઇ.સ. પૂર્વે ૩૫૦૦માં ઇજિપ્શિયનોએ ઓબિલિસ્કની શોધ કરી. આ ચાર બાજુવાળો, પાસાદાર સ્થંભ હતો. આ થાંભલો એવી રીતે મૂકવામાં આવતો કે એના પર સૂર્યનો ત્રાંસો પડછાયો પડે. આ ફરતો પડછાયો એક પ્રકારનું સૂર્યઘડિયાળ હતું; જેના પરથી નગરજનો સમય નક્કી કરી શકતા હતા. 


ક્લેપિસડ્રાસ અથવા જળપ્રવાહથી ચાલતું ઘડિયાળ એ પ્રથમ એવું સમયદર્શક સાધન હતું; જેમાં સૂર્યપ્રકાશનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો ન હતો. આ જળઘડિયાળ વર્ષ ૧૦૮૮માં ચીનમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું; જેમાં દર કલાક દર્શાવતો ડંકો વાગતો હતો. 

યુરોપમાં શોધાયેલાં મિકેનિકલ ઘડિયાળોમાં અનેક ગિયર્સ અને ચક્રો હતાં. આ ચક્રો એની સાથે જોડાયેલા વજનને કારણે ફરતાં. 

કોર્ટઝ ઘડિયાળ ક્વોર્ટ્ઝ ક્રિસ્ટલના ઈલેક્ટ્રિક ગુણને આધારે ચાલે છે. જ્યારે ક્વોર્ટ્ઝ ક્રિસ્ટલને વિદ્યુતનો સ્પર્શ આપવામાં આવે ત્યારે એનો આકાર ક્રિસ્ટલ જેવો બની જાય છે. તેથી એનો ઉપયોગ સમય માપવા માટે થાય છે. ક્વોર્ટ્ઝ ઘડિયાળો બજાર પર સતત નિયંત્રણ જાળવી રાખ્યું છે.

Monday, 3 June 2019

ખેતીકામનો ઉદ્ભવ કઈ રીતે થયો?

આદિમાનવ શિકારી હતો. તે પોતાનું ભોજન કાંતો પકડતો, કાંતો ઝૂંટવી લેતો હતો. આવા ભટકતા જીવનથી કંટાળીને તે સ્થાયી જીવન જીવવાનું નક્કી કર્યું ત્યારથી એટલે કે ૮૦૦૦ વર્ષ પૂર્વે ખેતીનો પ્રારંભ થયો. અને તે જમીનમાથી પાક લેવાની કળા શીખી લીધી. 


લગભગ ૫૦૦૦ વર્ષ પૂર્વે ઈજિપ્તવાસીઓએ જમીન ખેડવા લાકડાનું પ્રથમ હળ બનાવ્યું; જે બળદોએ ખેંચ્યું હતું. ત્યારબાદ લોખંડનું હળ અસ્તિત્વમાં આવ્યું. તેમનો આકાર પણ બદલાયો. આ હળથી ન માત્ર જમીન ખેડાતી હતી, પણ સાથોસાથ માટીને ઊથલાવવામાં પણ મદદરૂપ થાતું હતું. 

ઇજિપ્શિયનોએ કૂવામાંથી પાણી ખેંચવા ચામડાના સાધન/કોસની શોધ કરી. લગભગ ૭૦૦૦ વર્ષ પૂર્વે ખેતીની જમીનને કોસથી પાણી મળતાં વધુ પાક ઉતરવા લાગ્યો. 

૧૯મી સદીમાં વૈજ્ઞાનિકોએ છોડવાનો અભ્યાસ કરીને રસાયણિક ખાતર વિકસાવ્યું. આ ખાતરને પરિણામે ખેતરમાં વધારે ઉત્પાદન થવા લાગ્યું અને પાકોને વિવિધ રોગોથી બચાવવા તેમજ ઉત્પાદન વધારવા અનેક પ્રકારના જંતુનાશક અને નીંદણનાશક દવાઓ અને સાધનો વિકસાવવામાં આવ્યાં. 

આજે ટ્રેક્ટર સહિતની અનેક આધુનિક કૃષિ મશીનરી અને ટેકનૉલોજીના પરિણામે ખેડુતનું જીવન સરળ બન્યું.

Saturday, 1 June 2019

કમ્પ્યુટર નેટવર્ક વિશે આટલું જાણો

ઘણા બધા કમ્પ્યુટર એક બીજા સાથે વાયર કે વાયરલેસ પદ્ધતિથી જોડાયેલા હોય તો તેને નેટવર્ક કહે છે. નેટવર્ક માટે લેન, પેન, કેન જેવા શબ્દો તમે સાંભળ્યા હશે આ બધા નેટવર્કના પ્રકાર છે.

નાના નેટવર્ક એક મુખ્ય હબ વડે એક બીજા સાથે જોડાયેલા રહે છે. જ્યારે મોટા નેટવર્કનું રૂટર મારફત પ્રસારણ થાય છે. નેટવર્કના બધા કમ્પ્યુટર માહિતીની આપ-લે અને સંગ્રહ માટે સર્વરનો આધાર લે છે. સર્વર એ નેટવર્કના કમ્પ્યુટરોનો નેતા છે.
એક વ્યક્તિને ઉપયોગી થાય તેવા નાના નેટવર્કને પર્સનલ એરિયા નેટવર્ક એટલે કે પેન કહે છે. લેન એટલે લોકલ એરિયા નેટવર્ક જે એક ઓફિસમાં બધા કમ્પ્યુટરને જોડે છે. મોટી યુનિવર્સિટી કે કોલેજના વિશાળ સંકુલમાં રહેલા નેટવર્કને કેન એટલે કે કેમ્પસ એરિયા નેટવર્ક કહે છે. હવે પછી આવનારી પેઢીનું નેટવર્ક વાઇડ એરિયા નેટવર્ક હશે એને વેન કહે છે તે વિશ્વના બધા કમ્પ્યુટરને વાયરલેસ વડે જોડી શકશે.