Thursday, 23 May 2019

સંસદ : ભારતીય લોકશાહીનું એક અભિન્ન અંગ


ભારતીય સંસદનો ઇતિહાસ જોઈએ તો તેના બાંધકામ ની શરૂઆત 19૨૧માં થઈ હતી અને ૧૯૨૭ તેનું બાંધકામ પૂર્ણ થયું હતું. ભારતીય સંસદની ડિઝાઈન વિદેશી કલાકાર Edwin Lutyens અને and Herbert Baker એ કરી હતી. સંસદનું ઉદ્ધાટન ૧૮ જાન્યુઆરી ૧૯૨૭ ના રોજ ત્યારના વાયસરોય લોર્ડ ઈરવીને કર્યું હતું.


ભારતના બંધારણમાં અનુચ્છેદ ૭૯-૧૨૨ માં સંસદની રચના, સમય અવધી, અધિકારીઓ, પ્રક્રિયા, વિશેષાધિકારો અને સતા વગેરેનો ઉલ્લેખ કરેલો છે. 


ભારતીય સંસદ દ્રિગૃહી પ્રકારની છે : તેમાં લોકસભા અને રાજ્યસભા એમ બે ગૃહો આવેલા હોય છે. લોકસભાને સામાન્ય રીતે નીચલુ ગૃહ અને રાજ્ય સભાને ઉપલું ગૃહ કહેવામાં આવે છે. આમ જોઈએ તો સંસંદના ત્રણ અંગ છે રાષ્ટ્રપતિ, લોકસભા અને રાજ્યસભા. રાષ્ટ્રપતિ સંસદના કોઈ પણ ગૃહનો સભ્ય હોતો નથી. લોકસભા સંપૂર્ણ રીતે ભારતના લોકોનું પ્રતિનિધિ કરે છે. જયારે રાજ્યસભામાં રાજ્યના અને કેન્દ્ર ના વિવિધ ક્ષેત્રોના પ્રતિનિધિ હોય છે.

લોકસભાની રચના :

સભ્ય સંખ્યા:- ૫૫૨ = ૫૩૦ રાજ્યના પ્રતિનિધિઓ + ૨૦ કેન્દ્ર શાસીત પ્રદેશના પ્રતિનિધિ + ૨ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નામાંકિત એગ્લો ઇન્ડિયન સમુદાયના સભ્યો. 
લોકસભાના સભ્યોની ચુંટણી સીધી લોકો દ્વારા થાય છે. ૧૮ વર્ષથી મોટી ઉમરનો કોઈ પણ ભારતીય નાગરિક આ ચુંટણીમાં પોતાનો મત આપી શકે છે. લોકસભાની મુદત ૫ વર્ષની હોય છે પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ તેને વહેલી બરખાસ્ત કરી શકે છે અથવા તેની મુદતમાં થોડો વધારો કરી શકે છે.

લોકસભાના સભ્ય બનવા માટેની લાયકાત : 

  • ૨૫ વર્ષથી ઉપરનો કોઈ પણ વ્યક્તિ લોકસભાના સભ્યપદ માટે ઉમેદવારી નોંધાવી શકે છે.
  • અસ્થિર મગજનો, ગુનેગાર, નાદાર, સરકારી કર્મચારીઓ અને વિદેશી આ માટે ઉમેદવારી નોંધાવી શકતો નથી.
  • લોકસભાના સભ્યો પોતાનામાંથી એકને ગૃહના પ્રમુખ તરીકે ચુંટે છે. તેને સ્પીકર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સ્પીકરની ગેરહાજરીમાં ડેપ્યુટી સ્પીકર સભાગૃહનું કામકાજ સંભાળે છે.

રાજ્યસભાની રચના :

સભ્ય સંખ્યા :- ૨૫૦ = ૨૩૮ સભ્ય રાજ્ય અને કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશમાંથી + ૧૨ રાષ્ટ્રપતિ(president) દ્વારા નામાંકિત
  • રાજ્ય સભાના સભ્યોની ચૂંટણી અપ્રત્યક્ષ રૂપે થાય છે.
  • રાજ્ય સભાના સભ્ય બનવા માટેની લાયકાત :-
  • ૩૦ વર્ષથી મોટી ઉમરનો કોઈ પણ નાગરિક રાજ્ય સભાના સભ્ય તરીકે ઉમેદવારી નોંધાવી શકે છે.
  • અસ્થિર મગજનો, ગુનેગાર, નાદાર, સરકારી કર્મચારીઓ અને વિદેશી આ માટે ઉમેદવારી નોંધાવી શકતો નથી.
  • ઉપરાષ્ટ્રપતિ હોદાની રુએ રાજ્ય સભાના અધ્યક્ષ બને છે.

લોકસભા અને રાજ્યસભાની સતાઓ :

લોકસભા અને રાજસભાની સતા મુખ્યત્વે સરખી જ છે.

1.      ધારાકીય સતાઓ

  • સંસદનું મુખ્ય કાર્ય કાયદા ઘડવાનું જ છે. ભારતના બંધારણના માં આપેલી સંયુક્ત યાદી અને સંઘ યાદીના વિષયો પર લોકસભા અને રાજસભા કાયદા ઘડી શકે છે.
  • કટોકટીના સમયમાં રાજ્યયાદી સહિતના કોઈ પણ વિષય પર કાયદો ઘડી શકે છે.
  • સંસદમાં નાણાકીય ખરડા સિવાયના કોઈ પણ ખરડા પર જો મતભેદ થાય તો બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠક બોલાવવામાં આવે છે, અને તેમાં બહુmati થઈ નિર્ણય લેવામા આવે છે. સામાન્ય રીતે લોક્સભાની સભ્ય સંખ્યા વધારે હોવાથી તેનો અભિપ્રાય માન્ય રહે છે.

2.      નાણાકીય સતાઓ :

  • નાણાકીય સતામાં બંને ગૃહોમાં અસમાનતા છે.
  • નાણાકીય ખરડો સૌં પ્રથમ લોકસભામાં જ રજુ થઈ શકે છે. લોકસભામાં પસાર થયા બાદ તેને રાજસભામાં મોકલવામાં આવે છે.   રાજ્યસભાએ ૧૪ દિવસમાં તેને પરત મોકલવાનો હોય છે. રાજયસભા દ્વારા તેમાં કોઈ સુધારા થઈ શકતા નથી. પરંતુ તે માર્ગદર્શન આપી શકે છે. રાજ્યસભા જો ૧૪ દિવસ માં ખરડો પાછો ન મોકલે તો તે અપોઆપ પાસ થય ગયેલો ગણાય છે.
  • કેન્દ્રના નાણાપ્રધાન દર વર્ષે સંસદમાં અંદાજપત્ર રજુ કરે છે. સંસદ તેમાં કાપ મુકવાનો અને તેને નામાંજુર કરવાનો અધિકાર ધરાવે છે. પરંતુ જો તે નામાંજુર થાય તો પ્રધાનમંડળ સામે અવિશ્વાસની દરખાસ્ત થાય છે અને પ્રધાનમંડળને રાજીનામું આપવું પડે છે. સામાન્ય રીતે સતાધારી પક્ષની સંસદમાં બહુમતી હોવાથી આમ થવું શક્ય નથી.
  • કેન્દ્ર સરકારના ઓડીટર જનરલ દર વર્ષે સરકારે અગલા વર્ષે કરેલ ખર્ચનો ઓડીટ કરેલો હિસાબ સસંદમાં રજુ કરે છે ત્યારે સંસદ જરૂર જણાય ત્યાં સ્પષ્ટતા માગી શકે છે.

3.      બંધારણીય સતા :

સંસદ કોઈ પણ બંધારણીય કાયદા પર સુધારા કરી શકે છે અને તેને નાબુદ પણ કરી શકે છે. આ માટે સંસદમાં સામાન્ય બહુમતી અને વિશેષ બહુમતિ પણ હોય છે. 

4.      ન્યાયિક સતા :



  • સંસદ પાસે ન્યાયિક સતા ખુબ જ મર્યાદિત છે.
  • તે બંધારણના ઉલ્લંઘન બદલ રાષ્ટ્રપતિને મહાભિયોગ દ્વારા દુર કરી શકે છે.
  • તે ઉપરાષ્ટ્રપતિને પણ પદ પરથી હટાવી શકે છે.
  • તે સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશો જેવા ઉચ્ચ પદાધિકારીઓ ને હટાવવા માટે રાષ્ટ્રપતિને વિનંતી કરી શકે છે.  

No comments:

Post a Comment