Monday, 8 April 2019

સુ-મધુર સુરાવલી રેલાવતું પક્ષી : લાર્ક

લાર્ક એ સામાન્ય રીતે જમીન પર રહેવાવાળું પક્ષી છે. લાર્ક પરિવારમાં આખા વિશ્વમાં કુલ ૯૧ પ્રકારની પ્રજાતિ મળે છે. તેમાંથી ભારતમાં ૧૬ પ્રકારની પ્રજાતિ જોવા મળે છે. 

લાર્ક નાનાં કદનાં પક્ષી છે. તેમની લંબાઈ ૧૧થી ૧૯ સે.મી. અને તેઓ ૪૦ થી ૮૦ ગ્રામ વજન ધરાવતા હોય છે. તેમની પ્રજાતિઓમાં ઘણા અલગ અલગ પ્રકારના રંગ મળે છે. તેમાં મુખ્યત્વે રાખોડી, ભૂખરા અને કાળા રંગનો સમાવેશ થાય છે. આરંગ તેમના આજુબાજુના રહેઠાણ સાથે ખૂબ આસાનીથી ભળી જાય છે, જેથી તેમને શિકારીઓથી બચવામાં અનુકૂળતા રહે છે.


લાર્ક પોતાના મધરુ સગંત માટે પણ જાણીતા છે. તેનો અવાજ ખૂબ જ સરસ હોય છે અને ઘણે દૂરથી માત્ર તેના અવાજ પરથી તેને ઓળખી શકાય છે. તે અલગ-અલગ પ્રકારના અવાજ કાઢવામાં પણ માહીર હોય છે. ચીનમાં લોકો આ પક્ષીને પાળે છે અને તેને અલગ-અલગ સૂર કાઢતા શીખવે છે. જે લાર્ક ૧૩ અલગ પ્રકારના સૂર કાઢી શકે તેની કિંમત સૌથી વધુ હોય છે. 

ઘણી જગ્યાએ આ પક્ષીનો ઉપયોગ ખોરાક તરીકે પણ થાય છે. હાલના સમયમાં તે પ્રમાણ ખૂબ ઓછું થઈ ગયું છે.લાર્કના પંજા ખાસ પ્રકારના હોય છે. તેમનેઆગળ ત્રણ લાંબા અને એક પાછળ એમ કુલ ચાર આંગળીઓ હોય છે, જેથી તેમને જમીન પર સંતુલન રાખવામાં અને નાની ડાળીઓ પર પકડ જમાવવામાં ખૂબ જ અનુકૂળ રહે છે. આમ છતા તેમના રહેઠાણ પ્રમાણે પાછળની આંગળીની લંબાઈમાં ફેરફાર મળે છે. 

જે લાર્ક પોચી જમીન પર રહેતી હોય,અને જ્યાં નાની વનસ્પતિ ઉગતી હોય તેવા પ્રદેશનાં લાર્કના પંજાની આંગળીઓ લાંબી હોય છે. જ્યારે જે લાર્ક સૂકાપ્રદેશમા રહેતી હોય અને જમીન કઠણ હોય ત્યાં તેમના પંજાની આંગળીઓ ટૂંકી મળે છે. 

ઘણી લાર્કમાં માથે કલગી મળે છે, જે તેમની સુંદરતા વધારે છે. લાર્ક નર અને માદા બંને લગભગ સમાન જ દેખાય છે. પરંતુ નર સામાન્ય રીતે કદમાં મોટા, તેમના શરીરના રંગ વધુ ઘાટા અને શરીરના નિશાન વધારે ઉભરી આવે છે. 

લાર્કની ચાંચ પણ ખાસ પ્રકારની હોય છે. તેની ચાંચમાં પણ રહેઠાણ અને પ્રજાતિ પ્રમાણે ફરેફાર મળે છે. જે પ્રજાતિ તેમના ખોરાકમાં બીજ વધારે લેતી હોય તેમની ચાંચ ટૂંકી અને જાડી હોય છે, જે તેમને બીજ તોડવામાં મદદરૂપ બને છે. જ્યારે જે પ્રજાતિ જીવજંતુઓ પર વધારે નિર્ભર રહેતી હોય તેમની ચાંચ લાંબી અને પાતળી અને વળી આગળથી વળાંકવાળી હોય છે, જે તેમને જમીનમાં ખાડો ખોદવા અને જંતુઓ શોધવામાં મદદરૂપ બને છે. નર પક્ષીની ચાંચ માદા કરતાં લાંબી હોય છે. 

લાર્ક પોતાના પીંછા વર્ષમાં એક કે બે વાર બદલે છે. લાર્કનાં બચ્ચાંઓને શરીર પર પ્રમાણમાં ઓછાં પીંછા હોય છે અને શરીર પરનાં નિશાન પણ ઓછાં હોય છે. 

લાર્ક મુખ્યત્વે ખુલ્લા પ્રદેશમાં રહે છે. તો પણ તે જંગલમાં, પહાડોમાં આ ઉપરાંત શહેરના બહારના વિસ્તારોમાં, જ્યાં ખેતરો હાયે ત્યાં સામાન્ય રીતે મળે છે. તે ૪૦૦૦ મીટરની ઊંચાઈ સુધી પણ મળે છે, જે તેમની પહાડોમાં અનુકૂળતા દર્શાવે છે. 

તેમના ખોરાકમાં મુખ્યત્વે જીવજંતુ અને અનાજનો સમાવેશ થાય છે. પરંતુ આ સાથે તે ફળ, ફૂલ અને ઘાસ પણ ખાય છે. તેઓ ઘણા કઠણ કવચવાળા જંતુઆન્ે પકડે છે અને પછી તેમને પથ્થરપર પછાડીને, તોડીને ખાય છે. ‘હૂપૂ લાર્ક’ નામની લાર્ક તેમની ખાસ લાંબી, પાતળી અને વળેલી ચાંચ માટે જાણીતી છે. તેનાથી તે જમીન ખોદે છે અને ઊંડેથી જીવજંતુ શોધીને ખાય છે. ઘણી લાર્ક તેમની સાંભળવાની શક્તિથી જમીનમાં રહેલા જંતુ શોધે છે અને તેનો શિકાર કરે છે. 

લાર્ક જમીન પર માળો બનાવે છે. આ ઉપરાંત ઘણી લાર્કના માળા નીચા ઝાડી-ઝાંખરામાં પણ મળે છે. તેઓ તણખલાનો નાનો કપ બનાવે છે અને તેમાં ઈંડા મૂકે છે. આ માટે તેઓ જમીન પર નાના ખાડા જેવું બનાવે છે. 

લાર્ક સામાન્ય રીતે ૨-૬ ઈંડા આપે છે. આ ઈંડાને ૧૧-૧પ દિવસ સુધી સેવે છે. ત્યારબાદ તેમાંથી બચ્ચા બહાર આવે છે. આ બચ્ચાંઓને સામાન્ય રીતે ૭થી ૧૦ દિવસ સધુ માતા-પિતા બન્ને ખારેક ખવડાવે છે. આ બચ્ચાંઓનો રંગ તેમના આજુબાજુના વાતાવરણથી ખૂબ જ મળતો આવતો હોવાથી તેઓ શિકારીઓથી બચે છે. 

લાર્કને શિકારીઓથી પણ બચવાનું હોય છે.શિયાળ,બિલાડી, શેળા, નાળેયા, સાપ, બાજ, ગરુડ વગરે તમેના શિકારીઓમાં સામેલ છે. આ શિકારીઓથી બચવા તે ઘણા ઉપાયો અજમાવે છે તેમજ તેમનો દેખાવ પણ તેમને શિકારીઓની નજરમાં આવતાં બચાવે છે. જ્યારે બચ્ચાં માળામાં હોય, અને કોઈ જીવ તેની નજીક આવે તો માતા-પિતા બન્ને વળતો જવાબ આપે છે. તે વિવિધ પ્રકારના અવાજ કરે છે અને ઊડી ઊડીને જીવને ભગાડે છે. જીવનકાળ દરમ્યાન તેમના વર્તનમાં ઘણા ફેરફારો મળે છે. અવાજ પરથી તેમના વર્તનના અંદાજા લગાવી શકાય છે. કલગીવાળી લાર્ક જ્યારે અવાજ કરે ત્યારે તેમની કલગી ખૂબ જ સુંદર રીતે ખીલે છે. આ ઉપરાંત માદાને રીઝવવા નર વિવિધ પ્રકારના પ્રદર્શન કરે છે.આ ઉપરાંત લાર્ક ખેડૂતો માટે પણ ઉપયોગી છે. તે અનાજ પરના જીવજંતુઓને ખાય છે. એકસાથે મોટો સમૂહ ખેતરોમાં ઘણીવાર મળે છે. 

No comments:

Post a Comment