Wednesday, 27 March 2019

જાણો બજેટ વિશે ન જાણેલી વાતોને



1860માં પહેલું બજેટ
ભારતમાં સામાન્ય બજેટની શરૂઆત બ્રિટિશ વાયસરોયની કાઉન્સિલના ફાઇનાન્સ મેમ્બર જેમ્સ વિલ્સને કરી કરી હતી. તેમણે 18 ફેબ્રુઆરી, 1860ના રોજ દેશનું પહેલું સામાન્ય બજેટ રજૂ કર્યું હતું.

આઝાદી પછી બજેટ
15 ઓગસ્ટ, 1947 પછી દેશનું પહેલું સામાન્ય બજેટ આર. કે. ષણમુખમ ચેટ્ટીએ 26 નવેમ્બરે સદનમાં રજૂ કર્યું હતું. આ દરમિયાન નાણામંત્રીનો કાર્યક્રમ લગભગ 7 મહિના જ રહ્યો હતો. 

હિન્દીમાં બજેટ
1955-56ના વર્ષ પહેલાં સામાન્ય બજેટના દસ્તાવેજ અંગ્રેજીમાં બનતા હતા, જે દેશની અડધી જનતાને સમજમાં નહોતા આવતા પછી આ બજેટના દસ્તાવેજ હિન્દીમાં પણ તૈયાર થવા લાગ્યા. 

હલવા સેરેમની
ભારતમાં બજેટના દસ્તાવેજોનું છાપકામ શરૂ થતાં પહેલાં હલવા સેરેમની યોજવામાં આવે છે. જેમાં મગની દાળનો હલવો બનાવવામાં આવે છે. આ હલવો નાણામંત્રી બજેટ તૈયાર કરતા અન્ય કર્મચારીઓને વહેંચે છે. હલવા સેરેમનીથી લઈને બજેટ સદનમાં રજૂ થાય ત્યાં સુધી બજેટથી જોડાયેલા તમામ કર્મચારીઓ મંત્રાલયમાં જ રહે છે. 

બજેટનું છાપકામ
જ્યારે 26 નવેમ્બર, 1947માં આઝાદ ભારતનું પહેલું બજેટ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, ત્યારથી લઈને 1950 સુધી બજેટ દસ્તાવેજ રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં છપાતું હતું, પરંતુ 1950માં બજેટ લીક થવાથી તેનું સ્થાન બદલીને મિન્ટોરોડ સ્થિત એક સરકારી પ્રેસને સોંપી દેવામાં આવ્યું પરંતુ 1980થી બજેટનું છાપકામ નોર્થ બ્લોકના બેઝમેન્ટમાં ચાલુ થયું હતું, જે આજ સુધી ત્યાં જ થાય છે. 
બજેટ પ્રેસ પૂર્ણ વાતાનુકૂલિત છે અને આધુનિક પ્રિન્ટિંગ મશીનોથી સજ્જ છે. હલવા સેરેમની પછી 100 કર્મચારીઓને નોર્થ બ્લોકના બેઝમેન્ટમાં લાવવામાં આવે છે, જ્યાં બે પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ છે ત્યાં તેમને સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા પૂરી થાય ત્યાં સુધી રાખવામાં આવે છે અને બહારની દુનિયા સાથે સંપર્ક કરવા દેવામાં આવતો નથી. આ લોકો છાપકામ, પ્રૂફ રીડિંગ અને ભાષાંતરના કામમાં સામેલ હોય છે.

નોર્થ બ્લોકમાં પત્રકારોને નો એન્ટ્રી
સામાન્ય રીતે બજેટની તૈયારીમાં લાગેલા નોર્થ બ્લોકની ચોક્કસ જગ્યામાં જાન્યુઆરીથી જ સામાન્ય જનતા અને પત્રકારો પર રોક લગાવી દેવામાં આવે છે. આ સાથે જ બહારથી આવતી અને જતી તમામ વસ્તુઓ પર સ્પેશિયલ એક્સરે સ્કેન કરવામાં આવે છે. આ સાથે જ ત્યાં શક્તિશાળી મોબાઇલ ફોન જામર લગાવી દેવામાં આવે છે, જેથી મોબાઇલ ફોનથી કોઈપણ સૂચના બહાર ન જાય. બજેટથી જોડાયેલા વરિષ્ઠ અધિકારીઓ અને પ્રક્રિયામાં સામેલ કર્મચારીઓની ઓફિસનાં ઇન્ટરનેટ કનેક્શન કાપી નાખવામાં આવે છે. 

બજેટ 11.00 કલાકે શરૂ
વર્ષ 2000 સુધી સામાન્ય બજેટ સાંજે 5.00 કલાકે રજૂ થતું હતું, પરંતુ ત્યાર બાદ સમય બદલાઈ ગયો હતો. ભૂતપૂર્વ નાણામંત્રી યશવંત સિન્હાએ 2001માં સવારે 11.00 કલાકે સંસદમાં સામાન્ય બજેટ રજૂ કર્યું હતું. 

મોરારજી દેસાઈએ સૌથી વધુ બજેટ રજૂ કર્યાં
સૌથી વધુ બજેટ રજૂ કરનાર નાણામંત્રીમાં મોરારજી દેસાઈનું નામ ટોપ પર છે. તેમણે 10 વાર દેશનું સામાન્ય બજેટ રજૂ કર્યું હતું. તેમણે બે વાર પોતાના જન્મદિવસ 29 ફેબ્રુઆરીના રોજ બજેટ રજૂ કર્યું હતું. 

પ્રધાનમંત્રીએ બજેટ રજૂ કર્યું
દેશમાં નાણામંત્રી જ નહીં પરંતુ પ્રધાનમંત્રી પણ સામાન્ય બજેટ રજૂ કરી ચૂક્યા છે. પંડિત જવાહરલાલ નહેરુ, ઇન્દિરા ગાંધી અને રાજીવ ગાંધીએ પ્રધાનમંત્રીની સાથે નાણામંત્રી રહીને બજેટ રજૂ કર્યું હતું. 

બજેટ રજૂ કરવાનો સમય
1982માં જ્યારે પ્રણવ મુખર્જી નાણામંત્રી હતા, ત્યારે તેમણે 1 કલાક 35 મિનિટમાં બજેટ રજૂ કર્યું હતું. ત્યારે ઇન્દિરા ગાંધીએ કહ્યું હતું કે, પ્રણવ મુખર્જીએ સૌથી ઓછા સમયમાં બજેટ રજૂ કર્યું છે. તેમણે 2 કલાકનો રેકોર્ડ તોડી નાખ્યો હતો. 

બ્લ્યુ જેકેટ
આ તમામ દસ્તાવેજોની સુરક્ષા બ્લ્યુ જેકેટ કરે છે. બ્લ્યુ કલરના એક સુરક્ષિત થેલામાં બજેટના તમામ દસ્તાવેજો રાખવામાં આવે છે, જેના પ્રભારી નાણા મંત્રાલયના સંયુક્ત સચિવ હોય છે, જે કોઈ પણ વ્યક્તિ ભલે પછી તે નાણામંત્રી કેમ ન હોય, તેને આ દસ્તાવેજોને બજેટની તારીખ પહેલાં નોર્થ બ્લોકથી બહાર લઈ જવા દેતા નથી.

No comments:

Post a Comment