Tuesday, 25 December 2018

મહી નદી

મહી એ ગુજરાતની મહત્વની નદી છે. ગુજરાતમાં લંબાઈની દ્રષ્ટિએ નર્મદા અને તાપી પછીના ત્રીજા ક્રમે આવે છે.


મહી નદીનું મૂળ મધ્યપ્રદેશમાં છે. સાહિત્યિક ઉલ્લેખો પ્રમાણે જોઈએ તો મહી નદી એ પાણિનીના ગણપાઠમાં ‘નદી, મહી, વારાણસી’ એ ક્રમમાં સૂચિત થયેલી ગણાવી શકાય. મહાભારતના આરણ્યકપર્વમાં ચર્મણ્યતિ પછી ‘મહી’ કહી છે. માર્કંડેય, બ્રહ્મ અને વામન પુરાણોમાં ‘મહી’ કહી છે. જયારે બ્રહ્માંડ પુરાણમાં ‘મહા’ કહી છે. રામાયણના કિષ્કિંધાકાંડમાં ‘સરસ્વતી, સિંધુ, શોણ પછી મહી અને કાલમહી એવો ક્રમ કહ્યો છે. રાજશેખર સૂરિ એ પ્રબંધકોશમાં વસ્તુપાલ વિશે વાત કરતાં ‘મહીતટ’ના પ્રદેશમાં ગોધરા નામના નગરનું સૂચન કર્યું છે. આજે એ પ્રદેશ ‘મહીકાંઠો’ અંદરનો પ્રદેશ પણ સૂચિત બને છે.

મધ્યપ્રદેશમાં સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૫૬૪ મીટર ઊંચાઈ ધરાવતાં માળવાના ઉચ્ચપ્રદેશીય વિસ્તારની વિંધ્યાચલના પશ્ચિમ છેડે આવેલા અમઝેરા શહેર અને ભોયાવર ગામ વચ્ચેનું મેહાડ સરોવર મહી નદીનું ઉદ્દગમસ્થાન છે. તેની કુલ લંબાઈ ૫૮૩ કિ.મી. જેટલી છે. માળવાના પ્રદેશમાંથી પસાર થઇ ત્યાંથી વાંસવાડા, ડુંગરપુરના વાગડ પ્રદેશમાંથી વહે છે. ત્યારપછી તે પાલ અને માળ પ્રદેશમાં થઇને દાહોદ, ગોધરા, આણંદ અને વડોદરા નજીકથી પસાર થયા પછી ખેડા જિલ્લામાં પ્રવેશે છે અને છેલ્લે ખંભાતના અખાતને મળે છે.

મહી નદીને મળતી જુદી-જુદી નદીઓમાં પૂર્વ તરફથી ભાદર, અનાસ, પાનમ, મેસરી વગેરે નદીઓ મળે છે. ઠાસરા નજીક તેને ગળતી નદી મળે છે. મહી નદી પર વિવિધ ડેમો છે. તેમાં અગત્યના ત્રણ ડેમ છે. એક ડેમ રાજસ્થાનમાં છે જે ‘માહી ડેમ’ નામથી ઓળખાય છે. જે વાંસવાડાથી થોડેક દૂર આવેલો છે. બીજો ‘કડાણા બંધ’ જે પંચમહાલમાં આવેલો છે. અને ત્રીજો ડેમ ‘વણાકબોરી’ ખાતે આવેલો છે.

No comments:

Post a Comment