Friday, 30 November 2018

જૈન શૈલી : ભારતીય ચિત્રશૈલીનો એક પ્રકાર


જૈન શૈલી પશ્ચિમી ભારતમાં ખાસ કરીને ગુજરાત, રાજસ્થાન અને માળવામાં ઈ.સ. ૧૨મી સદીના આરંભમાં અસ્તિત્વમાં આવી હતી. એ સમયે આ પ્રદેશોમાં મુખ્યત્વે જૈન ધર્મનો પ્રભાવ હતો. આ ચિત્રો તાડપત્રો અને કાગળની હસ્તપ્રતો કે પોથીઓ પર આલેખાયેલાં લઘુચિત્રો મુખ્યત્વે જૈન ધર્મ પર આધારિત હોવાથી જૈન શૈલીનાં નામે ઓળખાયા. 
 
આ શૈલીનાં ચિત્રો પોથીનાં કાગળ ઉપર લખાણ સિવાયની નક્કી કરેલી જગ્યામાં જ કરવામાં આવતા હોઈ ચિત્રકારને મુક્ત અભિવ્યક્તિનો બિલકુલ અવકાશ નથી. પાત્રોમાં અક્કડપણું, એક વિધતા, ટૂંકાં પાત્રો, ગરૂડની ચાંચની જેમ ગાલથી પણ વધારે આગળ નીકળેલું અણીવાળું નાક, મોટી અને લાંબી આંખ, આગળ નીકળેલી છાતી, પાતળું પેટ, અણીદાર આંગળીઓ અને આસન પર ટટ્ટાર રીતે લીધેલી બેઠક આ શૈલીનાં પાત્રોની લાક્ષણિકતાઓ છે. તેમાં મુખ્યત્વે લાલ, ભૂરો, લીલો, સોનેરી તથા પીળો રંગોનો ઉપયોગ થાય છે.
 
આ શૈલીનાં ચિત્રો ભારતીય ચિત્રકલાના ઇતિહાસમાં આગવું સ્થાન પામ્યા છે. ગુજરાતમાં આ શૈલીનાં વિશેષ નમૂના પ્રાપ્ત થયા હોવાથી તેને ''ગુજરાત શૈલી'' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. 

૧૨મી સદીના આરંભથી અને ૧૬મી સદીના અંત સુધી આ શૈલી ટકી રહી. જૈન હસ્તપ્રતોમાં લહિયાઓએ જે લખાણની લઢણ ઉભી કરી તેને કેલિગ્રાફી ક્વોલિટી કહેવાય છે અને જે રેખા વાપરી છે તે બહુ જ ધારદાર હોય છે. જૈન ધર્મના ઉપાશ્રયોમાં આ સર્જન થયું અને સાધુઓનું તેમાં માર્ગદર્શન રહેલું છે. સોનાની વરખ ચોટાડીને તે પર પણ ચિત્રાંકન થયું અને વરખને ઓગાળી તેની શાહીથી પણ લખાણ થયું છે.

No comments:

Post a Comment