Tuesday, 16 October 2018

પડછાયો કેવી રીતે બને છે?

જયારે કોઈ અપારદર્શક વસ્તુ પર પ્રકાશ પડે છે ત્યારે તે વસ્તુની બીજી બાજુ જઈ શકતો નથી. આમ વસ્તુનો પાછળનો ભાગ પ્રકાશ વગરનો થઈ જાય છે; જેને આપણે પડછાયો કહીએ છીએ.

પડછાયો પ્રકાશનો સ્ત્રોત અને તેમના વચ્ચેનાં અંતર પર આધારિત હોય છે. જો પ્રકાશનો સ્ત્રોત નાનો હોય તો પડછાયો એકદમ સ્પષ્ટ અને તેની કિનારીઓ એકદમ ધારદાર હોય છે અને તેમનો આકાર પણ વસ્તુ જેવો જ હોય છે; પરંતુ જો પ્રકાશનો સ્ત્રોત મોટો હોય તો પડછાયો વચ્ચેથી ખુબ જ કાળો અને તેમની કિનારીઓ ધૂંધળી હોય છે. તેમની સીમા રેખા પણ અસ્પષ્ટ હોય છે. પડછાયાનાં ઘેરા કાળા ભાગને પ્રછાયા અને કાળા આછા ભાગને ઉપછાયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.




જો પડછાયો સૂર્યના પ્રકાશ વડે બનેલો હોય તો તેમાં ઉપછાયા હોય છે; જેમનું સૂર્યની સ્થિતિ સ્વરૂપ બદલાય છે.

તમે ક્યારેક સાંભળ્યું હશે કે પડછાયો ક્યારે તમારો સાથ નથી છોડતો પરંતુ આ સિદ્ધાંતનો એક અપવાદ પણ છે. સામાન્ય રીતે આવું વર્ષમાં બે વાર બનતું હોય છે; જેમાં પડછાયો આપણો કેટલાક સમય માટે સાથ છોડી દે છે; જેમને ખગોળશાસ્ત્રની ભાષામાં આ દિવસને 'ઝીરો શેડો ડે' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

સૂર્યના ઉત્તરાયણ અને દક્ષિણાયન દરમિયાન ૨૩.૫ અંશ દક્ષિણ પર સ્થિત મકર રેખાથી ૨૩.૫ અંશ ઉત્તરની કર્ક રેખા તરફ સૂર્ય જેમ જેમ દક્ષિણથી ઉત્તર દિશા તરફ વધે છે તેમ તેમ દક્ષિણથી ઉત્તર તરફ ગરમીનું તપન દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં ઓછું થતું જાય છે અને ઉત્તરીય ગોળાર્ધમાં વધતું જાય છે.

પૃથ્વી પર જ્યાં સૂર્યનાં કિરણો સીધા પડતાં જાય છે ત્યાં ખાસ સ્થળો પર બપોરે આ ઘટના કેટલીક ક્ષણ માટે નિર્મિત પામે છે. બસ આ પ્રકારે દક્ષિણ તરફ સૂર્ય પાછા ફરતી વખતે બરાબર મધ્યમાં એ જ અક્ષાંશ પર આ ઘટના ફરીથી બંને છે. એટલે કે કર્ક રેખાથી મકર રેખા વચ્ચે દક્ષિણાયન થતાં સૂર્યથી આ દુર્લભ ખગોળીય ઘટના ફરી જોઈ શકાય છે.

No comments:

Post a Comment