Thursday, 13 August 2020

અક્ષાંશ, ખગોળશાસ્ત્ર

  • પૃથ્વી પર દોરવામા આવેલી આડી કાલ્પનિક રેખાઓને અક્ષાંશ કહેવાય છે.
  • પૃથ્વી સપાટી પરના કોઈ પણ સ્થળેથી સીઘી રેખા દ્વારા પૃથ્વીના કેન્દ્ર સાથે જોડવામાં આવે તો આ સીઘી રેખા અને વિષુવવૃત ની કાલ્પનિક સપાટી દ્વારા પૃથ્વીના કેન્દ્ર આગળ બનતો ખુણો એ સ્થળનુ અંક્ષાશ કહેવાય છે.
  • વિષુવવૃતથી કોઈ પણ જગ્યાનુ કોણીય માપ એટલે અક્ષાંશ.


  • 0 અક્ષાંશ તે પૃથ્વીના બરોબર મઘ્યમાંથી દોરવામા આવેલ અક્ષાંશ છે જેને વિષુવવૃત કહેવાય છે તથા તેને ભુમઘ્ય રેખા કહેવાય છે.
  • વિષુવવૃત પૃથ્વીના બે સરખા ભાગ કરે છે.
  • વિષુવવૃત એ સૌથી મોટોમાં મોટો અક્ષાંશ છે.
  • વિષુવવૃતથી ઉપરના ભાગને ઉત્તર ગોળાર્ધ (ખંડ ગોળાર્ધ) અને નીચેના ભાગને દક્ષિણ ગોળાર્ધ (જળ ગોળાર્ધ) કહેવાય છે.
  • પૃથ્વીના ગોળ આકૃતિના કારણે વિષુવવૃતથી ઘ્રુવો તરફ જતા અક્ષાંશ લંબાઈ ઘટતી જાય છે.
  • પૃથ્વીના પોતાની ઘરી પર પરીભ્રમણથી દિવસ-રાત બદલાય છે.
  • પૃથ્વીના સૂર્યની આસપાસ પરીક્રમણથી દિવસ - રાત લંબાઈ માં ફેરફાર અને ઋતુમાં ફેરફાર થાય છે.
  • ઉત્તર ગોળાર્ધમાં 23.5° ઉત્તર અક્ષાંશ એ કકઁવૃત અને 66.5° ઉત્તર અક્ષાંશ એ આકઁટીક સકઁલ કહેવાય છે.
  • દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં 23.5° દક્ષિણ અક્ષાંશ એ મકરવૃત અને 66.5° દક્ષિણ અક્ષાંશ એ એન્ટાકઁટીક સકઁલ કહેવાય છે.
  • ઉત્તર ઘ્રુવ અને દક્ષિણ ઘ્રુવ આવેલા છે.
* * *

ત્રણ કટીબંઘ આવેલા છે. 

  1. ઉષ્ણ કટીબંઘ
  2. સમશિતોષ્ણ કટીબંઘ
  3. શીત કટીબંઘ / શીતોષ્ણ કટીબંઘ
* * *

  • ઉષ્ણ કટીબંઘમાં સૂર્યના સીઘા કિરણો પડે છે. સમશીતોષ્ણ કટીબંઘમાં સૂર્યના ત્રાંસા કિરણો પડે છે.
  • કુલ અક્ષાંશની સંખ્યા 180° હોય છે અને 0° ને ગણતા કુલ 181° અક્ષાંશ થાય છે. 90 ઉત્તર અક્ષાંશ + 90 દક્ષિણ અક્ષાંશ + 0° વિષુવવૃત = 181 અક્ષાંશ
  • કોઈ પણ બે અક્ષાંશ વચ્ચેનું અંતર 111Km હોય છે. Ex 0°થી 1° અક્ષાંશ , 1° થી 2° અક્ષાંશ.....
  • ભારત દેશ ઉષ્ણ અને સમશિતોષ્ણ કટીબંઘમાં આવેલો છે.
* * *

ભારતના આઠ રાજ્યોમાંથી કર્કવૃત રેખા પસાર થાય છે.

  1. મધ્ય પ્રદેશ

  2. ઝારખંડ

  3. મિઝોરમ

  4. રાજસ્થાન

  5. પશ્ચિમ બંગાળ

  6. ત્રિપુરા

  7. ગુજરાત

  8. છતીસગઢ

* * *

ગુજરાતના છ જિલ્લામાંથી કર્કવૃત રેખા પસાર થાય છે. 

  1. અરવલ્લી

  2. મહેસાણા

  3. સાબરકાંઠા

  4. પાટણ

  5. ગાંધીનગર

  6.  કચ્છ

* * *

વિશ્વના 16 દેશોમાંથી કર્કવૃત રેખા પસાર થાય છે.

Friday, 27 September 2019

ઝીરોની શોધ ક્યારે થઈ હતી?


સંખ્યા લખવામાં શૂન્ય ન હોય તો શું થાય ? આ કલ્પનાથી શૂન્ય કે ઝીરોનું મહત્વ સમજાઈ જાય. ઝીરો એટલે ભલે કશું જ નહીં પણ આંકડાની પાછળ લાગે  એટલે તેની કિંમત સમજાય, લિપિ અને અંકોની શોધ થયા પછી ગણિતશાસ્ત્ર, ભૂમિતિ અને વિજ્ઞાાનના સંશોધનોને સરળતાથી વેગ મળ્યો. અંકો નહોતા ત્યારે રોમન પધ્ધતિમાં સંખ્યા લખાતી. 
તેમાં 'X' એટલે ૧૦, 'c' એટલે ૧૦૦ અને 'm' એટલે ૧૦૦૦  ગણાતા. એકડા માટે 'i' અને પાંચ માટે 'v' લખાતાં. ૫૦ લખવા હોય તો  'L' એ ૫૦૦ માટે 'D.' ઘણી ઘડિયાળના ચંદામાં રોમન આંક જોવા મળે છે. આ બધી કડાકૂટથી બચવા ભારતમાં 'શૂન્ય' ની શોધ થઈ અને ૯મી સદીમાં આરબો દ્વારા 'ઝીરો'ની શોધ સમગ્ર વિશ્વમાં પહોચી. જો કે ભારતમાં ૧ થી ૯ અંક લખવાની પ્રથા અગાઉથી જ હતી. પરંતુ શુન્યની શોધ પછી વિજ્ઞાાન, ઉદ્યોગો અને અંકશાસ્ત્રને ઘણો વેગ મળ્યો.

Saturday, 14 September 2019

કેસર બાદ દુનિયામાં સૌથી મોંઘો પાક : વેનીલા

એઝટેક જાતિના લોકો એને ટ્લીક્સોચીટીલ, “કાળું ફૂલ” કહે છે. આ નામ ફળની પ્રક્રિયા કર્યા પછી, બદલાતા રંગના કારણે આપવામાં આવ્યું છે. તેઓ તેમના કોકોના ડ્રિંક્સ કસોકોલાટીલ કે ચૉકલેટમાં વેનીલાના સ્વાદ માટે વાપરતા હતા. મૅક્સિકોના સમ્રાટ, મોન્ટીઝુમાએ ૧૫૨૦માં સ્પેનિશ વિજેતા એરનાન કોટૅસને એ આપ્યું હોવાનું કહેવાય છે. ત્યાર બાદ, કોટૅસ કોકો અને વેનીલાના દાણા યુરોપમાં લઈ ગયા. વેનીલાના સ્વાદવાળી ચોકલેટ યુરોપના રાજ-કુટુંબને ખૂબ ગમી. પરંતુ, ૧૬૦૨માં દવા બનાવનાર હ્યુ મોરગને ક્વીન એલીઝાબેથ પ્રથમને બીજી વસ્તુઓમાં પણ વેનીલાને સ્વાદ-સુગંધ માટે વાપરવાનું સૂચન કર્યું. પછી, ૧૭૦૦ના દાયકાઓમાં દારૂ, તમાકુ અને અત્તરમાં એ વપરાવા લાગ્યું. 


જો કે એઝટેક સામ્રાજ્ય પહેલાં, મૅક્સિકો, ટોટોનાક ઇન્ડિયન્સના વારાક્રૂઝમાં વેનીલાના દાણાની ખેતી, કાપણી અને સાચવણી થતી હતી. છેક ૧૮૦૦માં વેનીલાના છોડને યુરોપમાં ખેતી માટે લઈ જવામાં આવ્યો અને ત્યાંથી હિંદ મહાસાગરના ટાપુ પર લઈ જવામાં આવ્યો. પરંતુ, બાગકામના વૈજ્ઞાનિકો, આ વેલાઓમાં ફળ ઉગાડવામાં નિષ્ફળ ગયા, કારણ કે તેઓ પાસે કુદરતી રીતે એનું ફલિત કરનાર મિલીપોના મધમાખી ન હતી. તેથી, ૧૬-૧૯મી સદી સુધી ફક્ત મૅક્સિકોમાં જ વેનીલાનો વેપાર થતો હતો. ફ્રેન્ચના રીયુનિયન ટાપુ પરના અગાઉના ગુલામ, એડમન આલ્બીયસે ૧૮૪૧માં ફૂલોને હાથથી ફલિત કરવાની રીત અપનાવી જેથી દાણા ઉત્પન્ન થઈ શકે. એના લીધે મૅક્સિકોની બહાર પણ વેનીલાનો વેપાર થવાનું શરૂ થયું. 

વેનીલાની ખેતી ખૂબ જ મુશ્કેલ કામ છે. તેનાં પાકમાંથી રસ કાઢવામાં આવતો હોય છે. માત્ર આ કારણે જ કેસર બાદ વેનીલા દુનિયામાં સૌથી મોંઘો પાક છે. 

વેનીલાના દાણા ઑરકિડમાંથી આવે છે. ઑરકિડની લગભગ ૨૦,૦૦૦ જાતિ છે. એમાંથી ફક્ત વેનીલા ઑરકિડ એક એવું છે, જેમાંથી ખાવાની કંઈક ચીજ બનાવી શકાય. વેનીલા ઑરકિડનાં ફૂલો લીલા-પીળા રંગનાં હોય છે, જે મીણ જેવા હોય છે અને એ ઝૂમખાંમાં થાય છે. દરેક ફૂલ વર્ષમાં એકાદ વાર ફક્ત થોડા કલાકો માટે ખીલે છે. ટોટોનાક ઇન્ડિયનને ફૂલોના પરાગનું કામ કરતા જોવું આકર્ષક લાગે છે. તેઓ દરેક ઝૂમખાંમાથી ફક્ત થોડા જ ફૂલોને ફલિત કરે છે જેથી વેલને શક્તિ આપતો રસ જતો રહે નહિ. એનાથી, વેલ મૂરઝાઈ શકે અને રોગ લાગી શકે. 

વેનીલાની તાજી શિંગોમાં કોઈ પણ પ્રકારનો સ્વાદ કે સુગંધ હોતી નથી. એની બરાબર સાચવણી કરવી જરૂરી છે જેથી એમાંથી વેનીલીન છૂટું પડે છે અને જેની સુગંધ અને સ્વાદ એકદમ અલગ હોય છે. આ પ્રક્રિયા અને હાથથી એનું ફલન કરવાના કારણે વેનીલાને એકદમ મોંઘા મસાલા બનાવે છે. 

હવે તમને પ્રશ્ન થશે વેનીલા કુદરતી છે કે બનાવટી? બનાવટી વૅનીલીનને લાકડાંના માવામાંથી પણ બનાવામાં આવે છે. વસ્તુના લેબલ પર વેનીલાનું નામ વાંચીને તમને આશ્ચર્ય થઈ શકે. દાખલા તરીકે, અમેરિકામાં, “વેનીલા” એમ લેબલ લગાવવામાં આવેલું આઇસક્રીમ શુદ્ધ વેનીલા અથવા વેનીલાના દાણામાંથી બનેલું હોય છે. જ્યારે કે “વેનીલા ફ્લેવર” લગાવેલા લેબલના આઇસક્રીમમાં ૪૨ ટકા બનાવટી સ્વાદ હોય છે. વળી ‘બનાવટી ફ્લેવરમાં’ ફક્ત નકલી સ્વાદ હોય છે. પરંતુ, સ્વાદ પારખનાર વ્યક્તિ બતાવશે કે એમાં સાચા વેનીલાની ફ્લેવર નથી.

Monday, 9 September 2019

દુનિયાનો બીજો સૌથી મોટો મકબરો : ગોલ ગુંબજ

ગોલ ગુંબજ, કર્ણાટક રાજ્યના બીજાપુર શહેરમાં આવેલો છે. તે આદિલ સામ્રાજ્યના સમ્રાટ મોહમદ આદિલ શાહનો મકબરો છે. આ મકબરો તેની ખૂબ મોટી સાઈઝ અને અંદર અવાજ પરાવર્તનની ખૂબીને લીધે ખાસ જાણીતો છે. દુનિયાભરના પ્રવાસીઓ ગોલ ગુંબજ જોવા આવે છે, અને તેની ખૂબી જોઇને આશ્ચર્યચકિત થઇ જાય છે. આદિલ શાહે જ તેનું બાંધકામ શરુ કરાવેલું અને ૧૬૫૬માં તે પૂરું થયું હતું. ઇન્ડો-ઇસ્લામીક સ્થાપત્ય ધરાવતો આ ઘુમ્મટ તે વખતના પ્રખ્યાત આર્કિટેક્ટ યાકુત ઓફ દાબુલે બનાવ્યો હતો. અહીં રાજા મોહમદ આદિલ શાહ, તેની પત્નીઓ, દિકરીઓ અને પૌત્રની કબરો છે. 


ગોલ ગુંબજ મોટા ક્યુબ આકારનો છે, અને તેની ઉપર અર્ધગોળાકાર ઘુમ્મટ છે. ક્યુબની દરેક સાઈડ ૪૭.૫ મીટર લાંબી છે. બહારની દરેક સાઈડની દિવાલ પર ત્રણ કમાનો છે. વચ્ચેની કમાન વધારે પહોળી છે. ઉત્તર તરફની દિવાલ સિવાય, દરેક દિવાલની વચ્ચેની કમાનમાં બારણું છે. ઉપરના અર્ધગોળાકાર ઘુમ્મટનો બહારનો વ્યાસ ૪૪ મીટર અને અંદરનો વ્યાસ ૩૮ મીટર છે. ઘુમ્મટ શરુ થાય ત્યાં આગળ એની જાડાઈ ૩ મીટર છે. મકાનની અંદરના હોલમાં એક પણ થાંભલો નથી. થાંભલા વગર આટલો મોટો ઘુમ્મટ આ રીતે બાંધવો એ જ તો આ બાંધકામની ખૂબી છે. ભારતનો આ સૌથી મોટો ઘુમ્મટ છે. દુનિયામાં તે બીજા નંબરે છે. દુનિયાનો એક નંબરનો મોટો ઘુમ્મટ વેટીકન સીટીનો સેન્ટ પીટર બેસીલીકાનો ઘુમ્મટ છે. 

ગોલ ગુંબજના અંદરના હોલનો વિસ્તાર ૧૭૦૩ ચો. મી. છે. એક જ હોલનો આટલો મોટો વિસ્તાર, એ પણ એક બેજોડ રચના છે. અંદર હોલમાં વચ્ચે ચોરસ પ્લેટફોર્મ છે, તેના પર ચડવા માટે ચારે બાજુ પગથિયાં છે. પ્લેટફોર્મ પર કબર ચણેલી છે. હોલમાં જમીનથી ૩૩ મીટરની ઉંચાઇએ, ઘુમ્મટની અંદરની સાઈડે ગેલેરી છે. તે સવા ત્રણ મીટર પહોળી છે. એને વ્હીસ્પરીંગ ગેલેરી કહે છે. ઘુમ્મટની ખરી ખૂબી આ ગેલેરીમાં અનુભવવા મળે છે. ગેલેરીમાં ઉભા રહી, નાનો સરખો અવાજ કરો તો પણ તે ગેલેરીમાં બધે સંભળાય છે. તાલી પાડો તો પડઘા રૂપે બીજી દસ તાળીઓ સંભળાય છે. આનું કારણ એ છે કે ઘુમ્મટની સપાટી પરથી અવાજનું વારંવાર પરાવર્તન થાય છે. દુનિયાનું આ અજોડ સ્થાપત્ય છે. 

ગોલ ગુંબજની બહારના ચારે ખૂણે, ૭ માળવાળા અષ્ટકોણીય ટાવર છે. દરેક ટાવરમાં અંદર સીડી છે. ટાવરના ઉપલા માળમાંથી, સીડીમાંથી ઘુમ્મટ ફરતેની ગેલેરીમાં અવાય છે. અહીંથી આખું બીજાપુર શહેર દેખાય છે. બધા ટાવર પર પણ નાના ઘુમ્મટો છે. ગોલ ગુંબજની આગળ એક મ્યુઝીયમ છે. આ ઉપરાંત અહીં મસ્જીદ, નગારખાના અને ધર્મશાળા પણ છે.

Friday, 6 September 2019

વાદળને પણ નિચોવીને તરસ છીપાવતું વિચિત્ર વૃક્ષ

હિન્દ મહાસાગર માં સોકોટ્રા નામનો એક નાનકડો ટાપુ આવેલ છે. યમન થી તે દક્ષિણ માં આવેલ છે. તેનું ક્ષેત્રફળ 3665 ચો કિલો મીટર જેટલું છે. 1990 થી યમન ની માલિકીના આ ટાપુ પર આજે લગભગ 40,000 જેટલી વસ્તી છે. 

આ ટાપુની માટીમાં ઝાઝો કસ નથી અને વરસાદની પણ ત્યાં તંગી રહે છે. વનસ્પતિ ને ફૂલવા ફાલવા માટે પ્રેરક સંજોગો નો ત્યાં અભાવ છે. આમ છતાં અત્યંત વિષમ પરિસ્થિતિ માં બંધ બેસતા આવી જવા પોતાની રચના તથા કાર્ય બદલીને 27 પ્રજાતિની વનસ્પતિઓ આ ટાપુ પર ખીલી છે. દરેક વ્રુક્ષ નો અને છોડ નો દેખાવ પણ સામાન્ય કરતા જુદા છે. 


સૌથી ધ્યાન આકર્ષણ ધરાવતું વૃક્ષ dragons blood tree છે. આ જાતનું વિશેષ નામ એટલા માટે પડ્યું કે તેનો ભીતરી વૃક્ષ પોષક રસ લોહી જેવા લાલ રંગનો છે. 

આજે આ વૃક્ષ નો ઉપયોગ કાપડ ને તેમજ ક્રોકરીને રંગવા માટે અને લીપસ્ટીક સહિતની કેટલીક ચીજો બનાવવામાં થાય છે. 

આ વૃક્ષને પર્યાપ્ત માત્રા માં વરસાદનું પાણી મળતું નથી. આકાશમાં વાદળો હોય છે પણ વરસાદ નહિ. આથી પાણીને લગતી પોતાની જરૂરીયાતને તે જુદી રીતે પૂરી કરે છે. તરસ છીપાવવા માટે સામાન્ય વૃક્ષ કરતા તેનો ક્રમ અવળો છે. કોઈ પણ ઘટાદાર મોટું વૃક્ષ રોજ નું લગભગ 1000 લીટર પાણી તે પર્ણ છિદ્રો દ્વારા બાષ્પીભવન વડે કરે છે અને જમીનનું એટલું જ પાણી મુળિયા દ્વારા ખેંચી પાંદડા તરફ ચડાવે છે. આ રીતે પાંદડા ખરેખર આઉટ પુટ નું કામ કરે છે. 

dragons blood tree માં આ રીવર્સ ક્રિયા થાય છે. પાંદડા તેમાં પાણીના ઈનપુટ માટેના છે અને વધુ પ્રમાણમાં ઈનપુટ થાય તે માટે પોતાની ઘટા તે વધુ પ્રમાણમાં ફેલાવે છે. પાંદડાનો આકાર પણ એ કાર્યને અનુરૂપ છે. વહેલી સવારે પાણીની વરાળના ખુબ નાના ટીપાનું વાદળ ખુબ જ નીચા લેવલે આછા ધુમ્મસ તરીકે પથરાય ત્યારે ભેજ કણો રાત્રી દરમ્યાન ઠંડી પડી ગયેલી પાંદડાની સપાટી પર ઠરે છે. વૃક્ષની ઘટા ત્યાર બાદ ગરણી જેવું કામ આપે છે. 

પાણીના રેલા દરેક ડાળીના અને તે પછી થડના ભીતરી નહિ,પણ બહારના ભાગે લસરીને નીચે જમીન સુધી પહોચે છે. અંતે જમીનમાં પચી જાય છે. અંતે મુળિયા દ્વારા તે પાણી થડ ડાળી ના ભીતરી માર્ગે ઘટા તરફ પાંદડા સુધી પહોંચે છે. અહી ઘટાનું છત્ર તડકા માં જમીનનું પાણીનું બાષ્પીભવન થતું પણ રોકે છે.

Saturday, 31 August 2019

બીમારીનાં પડીકા!

ભારતમાં મળતી પેકેજ્ડ કે ડબ્બાબંધ ખાદ્યચીજો આરોગ્યની દ્રષ્ટિએ હાનિકારક હોય છે. એક વૈશ્વિક સર્વે અનુસાર દુનિયાનાં અન્ય મુલ્કની તુલનામાં ભારતીય પેકેજ્ડ ખાદ્યસામગ્રીનાં નમૂનામાં ભારતીય પેકેજ્ડ ખાદ્યસામગ્રીનાં નમૂનામાં સેચ્યુરેટેડ ફેટ, ખાંડ અને ઉર્જા ઘનત્વ જરૂરત કરતાં વધુ પ્રમાણમાં હોય છે. તેનાથી ફક્ત મેદસ્વીતા જ નહીં પણ ટાઈપ-૨ ડાયાબિટીસ અને હ્રદય સબંધિત રોગો પણ પેદા થઈ શકે છે.

ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીનાં જ્યોર્જ ઇન્સ્ટિટયુટ ફોર ગ્લોબલ હેલ્થે આ સર્વે ૧૨ દેશોનાં ૪ લાખથી વધુ ખાનપાનનાં નમૂનાઓની તપસનાં આધારે તૈયાર કર્યો હતો. તેનાં નિષ્કર્ષ ઓબેસિટી રિવ્યુઝ જર્નલમાં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો; જેમાં ખાણીપીણીનાં ઉત્પાદનોમાં પોષણ માટે જરૂરી એવાં નમક, ખાંડ, ફેટ, પ્રોટીન, કેલ્શિયમ, ફાઈબરનાં પ્રમાણને માપવામાં આવેલા. 



દેશોની હેલ્થ સ્ટાર રેટિંગ સિસ્ટમનાં આધારે તેને નંબર આપવામાં આવ્યા હતા. બહેતર પેકેજ્ડ ફૂડ અને બીવરેજનાં મામલે સૌથી ઉપર બ્રિટન, અમેરિકા અને ઓસ્ટ્રેલિયાનાં નામો હતા. અનુક્રમે આ સ્ટાર રેટિંગ ૨.૮૩, ૨.૮૨ અને ૨.૮૧ રહ્યા હતા. ભારતનું રેટિંગ ફક્ત ૨.૨૭ જ હતું જ્યારે ચીનને ૨.૪૩ હતું.

આ સર્વેનાં સંચાલક એલિજાબેથ ડનફર્ડે પોતાનાં નિવેદનમાં કહ્યું છે કે, વૈશ્વિક સ્તરે આપણે પ્રોસેસ્ડ ફૂડનાં વધુને વધુ આદી બન્યા છીએ. આપણાં સુપરમાર્કેટ ખરાબ ફેટ, ખાંડ અને અધિક માત્રામાં નમકવાળા ઉત્પાદનોથી ભર્યા પડ્યા છે, જે આપણને બીમાર પાડવા સક્ષમ છે.

દુર્ભાગ્યવશ આઓને સૌથી ગરીબ દેશો વિશે પણ વાત કરી રહ્યા નથી. વાસ્તવમાં વધતાં શહેરીકરણ અને કામકાજનાં બદલાતાં સ્વરૂપને કારણે આપણાં આહારમાં પણ મોટો ફેરફાર આવ્યો છે. ભારતમાં જ્યારથી મહિલાઓ કામ માટે બહાર નીકળવા લાગી છે ત્યારથી પેકિંગવાળી ખાદ્યવસ્તુઓનાં વેચાણમાં વૃદ્ધિ આવી છે. બાળકોમાં પણ આવી ચીજો ખાવાની આદત કઈંક વધુ પડતી દેખાય છે. આવા આહારમાં સગવડ ઘણી રહે છે પણ તેને બનાવનારી કંપનીઓ પોતાનાં ગ્રાહકોનાં સ્વાસ્થ્ય માટે જોઈએ તેટલી દરકાર દાખવતી નથી એટલે આ ચીજો ખાવાથી કેન્સર સહિતનાં ખતરા પણ ઊભા થઈ શકે છે. 

ભારતમાં આના દુષ્પ્રભાવોથી બચવાની કોશિશ થઈ રહી છે પણ તે અપૂરતી છે. ભારતીય ખાદ્ય સુરક્ષા અને માપદંડ પ્રાધિકરણ દ્વારા ખાદ્ય સુરક્ષા માપદંડની નિયમાવલીનો મુસદ્દો બનાવ્યો છે, જેમાં ઉત્પાદકોએ ખાદ્યચીજોમાં રહેલા ફેટ, ખાંડ અને નમકનાં સ્તર લાલ રંગમાં મોટા અક્ષરે દર્શાવવાનાં રહે છે. આ ઉપરાંત જે તે ચીજનાં ઉત્પાદનમાં કઈ કઈ સામગ્રીઓ વાપરવામાં આવી છે તેનો ઉલ્લેખ પણ અનિવાર્ય છે પરંતુ આટલી જાણકારીથી વાત ખતમ થઈ શકે નહીં. આ ઉદ્યોગ ઉપર એક વિશિષ્ટ નિયમન આવશ્યક છે જે ખાદ્યસામગ્રીની ગુણવત્તા અંક કરાવે. આ ઉપરાંત ગ્રાહકોમાં પણ તેનાં પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવી અનિવાર્ય છે.

Tuesday, 27 August 2019

જાણો કેમ ફાટે છે વાદળ, શું થાય છે જ્યારે આકાશમાંથી આવે છે આ આફત

ઉત્તરાખંડ અને હિમાચલ પ્રદેશમાં ઘણી જગ્યાએ વાદળ ફાટવાથી અને ભારે વરસાદની પરિસ્થિતિ ઉભી થઇ છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે વાદળ ફાટવુ કોણે કહે છે? વાદળ કેમ ફાટે છે? જાણો તેનાથી શું થાય છે.

વાદળ ફાટવાનો મતલબ એ નથી થતો કે વાદળના ટુકડા થયા હોય. હવામાન વૈજ્ઞાનિક અનુસાર, જ્યારે એક જગ્યા પર અચાનક એકસાથે ભારે વરસાદ પડે તેને વાદળ ફાટવુ કહે છે. તમે એમ સમજી શકો છો કે પાણીથી ભરેલા ફૂગ્ગાને ફોડવામાં આવે તો બધુ જ પાણી એક જગ્યાએ જ પડવા લાગે છે. તેવી જ રીતે વાદળ ફાટવાથી પાણી અચાનકથી જમીન પર પડવા લાગે છે. વાદળ ફાટવાને ફ્લેશ ફ્લડ અથવા તો ક્લાઉડ બર્સ્ટ પણ કહેવાય છે. અચાનકથી ઝડપથી ફાટીને વરસાદ કરતા વાદળોને પ્રેગ્નેન્ટ ક્લાઉડ પણ કહે છે.


કેમ અચાનકથી ફાટી જાય છે વાદળ?

જ્યારે પણ વાદળ ફાટવાની ઘટના બને છે ત્યારે વધારે ભેજવાળા વાદળો એકસાથે રોકાઇ જાય છે. આ વાદળોમાં રહેલુ પાણી એકબીજા સાથે મળી જાય છે. પાણીના ભારથી વાદળની ઘનતા વધી જાય છે અને પછી અચાનકથી વરસાદ વધી જાય છે. વાદળ ફાટવા પર 100 મિમી પ્રતિ કલાકની ઝડપથી વરસાદ વરસે છે. 

કેમ મોટાભાગે વાદળ પહાડો પર ફાટે છે?

પાણીથી ભરેલા વાદળો પહાડી વિસ્તારમાં ફસાઇ જાય છે. પહોડીની ઉંચાઇના કારણે વાદળ આગળ નથી વધી શકતા. પછી અચાનકથી એક જ સ્થાન પર ભારે વરસાદ થવા લાગે છે. ગણતરીની સેકન્ડમાં 2 સેન્ટીમીટરથી વધારે વરસાદ થઇ જાય છે. પહાડો પર સામાન્ય રીતે 15 કિમીની ઉંચાઇથી વાદળ ફાટવા લાગે છે. જોકે, વાદળ ફાટવાથી મોટે ભાગે એક વર્ગ કિમીથી વધારેનો રેકોર્ડ નથી થયો. પહાડો પર વાદળો ફાટવાથી ઝડપથી વરસાદ પડે છે અને પૂરની સ્થિતિ થાય છે. પહાડો પર પાણી રોકાતુ નથી એટલે ઝડપથી પાણી નીચે આવી જાય છે. નીચે આવનારું પાણી માટી, કિચડ અને પથ્થરના ટુકડાને સાથે લઇને આવે છે. આજ કારણે તેની ગતિ એટલી ઝડપી બની જાય છે કે સામે આવનારી તમામ વસ્તુ કે વ્યકિત તણાઇ જાય છે.

મેદાની વિસ્તારમાં પણ ફાટે છે વાદળો:

પહેલા એવી ધારણા હતી કે વાદળો ફાટવાની દુર્ઘટના પહાડો પર જ થાય છે. પરંતુ મુંબઇ 26 જૂલાઇ 2005એ વાદળ ફાટવાની આ ઘટના પછી ધારણા બદલાઇ ગઇ. હવે માનવામાં આવે છે કે, વાદળો કેટલીક ખાસ સ્થિતિમાં ફાટે છે. આ સ્થિતિ જ્યાં પણ બને ત્યાં વાદળ ફાટે છે. ઘણી વખત વાદળના માર્ગમાં અચાનકથી ગરમ હવા આવી જાય તો વાદળ ફાટી શકે છે. મુંબઇમા આ ઘટના આજ સ્થિતિમાં સર્જાઇ હતી.

Thursday, 22 August 2019

શું તમે જાણો છો ઝાડના થડને કેમ રંગવામાં આવે છે?

જયારે પણ તમે કોઈ રસ્તા પરથી પસાર થાવ, ત્યારે તમે જોયું હશે કે રસ્તાની આજુ બાજુ ઉગેલા દરેક ઝાડના થડ પર સફેદ અને છીંકણી રંગ કરેલો હોય છે. પણ શું તમે જાણો છો કે એવું શા માટે કરવામાં આવે છે? 

કદાચ નહીં! 

ઝાડના થડ પર લગાવવામાં આવતા રંગમાં ગેરુ, ચુનો અને મોરથુથુ હોય છે. એનાથી ઝાડને જીવાતોથી રક્ષણ મળે છે. આમ તો ઉધઈ જેવી ‘જીવાત’ થી ઝાડના રક્ષણ માટે જ ગેરુ અને ચુનો લગાડવામાં આવે છે. અને મોટા ભાગે ગવર્મેન્ટ જેવી કે ગ્રામ પંચાયત, નગરપાલિકા, વન વિભાગ વગેરે સરકારી ખાતા દ્વારા જ આવી કામગીરી કરવામાં આવે છે. 

રસ્તાની બન્ને બાજુ આવેલા ઝાડના થડ પર ગેરુ અને ચુનો રંગેલ ઝાડ વન વિભાગની સંપત્તિ છે અને આખા ભારતમાં એને કાપવાની પરવાનગી ફક્ત ભોપાલથી જ ભલે છે. 


તમારા મનમાં પ્રશ્ન થતો હશે કે, શા માટે ભોપાલથી જ આની પરવાનગી મળે છે? કોઈ રાજ્ય સરકાર તરફથી કેમ નહિ? ફોરેસ્ટ એક્ટ અંતગર્ત આવું થાય છે. ફોરેસ્ટ ડિપાર્ટમેન્ટની હેડ ઓફિસ ભોપાલમાં આવેલી છે અને ભારતના જંગલોથી સંબંધિત તમામ નીતિ અને બાબતો માત્ર ભોપાલમાં જ નક્કી થાય છે. 

વન વિભાગ દ્વારા આખા ભારતમાં ઝોન વ્યવસ્થા અમલમાં મુકવામાં આવી છે, જે પૈકી પશ્વિમ ઝોનમાં વન વિભાગના વન વિસ્તારમાં તથા સેકશન ૪માં આવતી જમીન તથા વૃક્ષો કાપવા માટે પશ્વિમ ઝોન મુખ્ય મથક ભોપાલ હોઇ ત્યાં મંજૂરી માટે મોકલવામાં આવે છે. 

ગુજરાતની વાત કરીએ, તો પોતાની માલિકી હક્ક ધરાવતા વૃક્ષો કાપવા માટે સૌરાષ્ટ્ર વૃક્ષ છેદન ધારા ૧૯૫૧ અંતર્ગત તાલુકા કક્ષાએ મામલતદાર કચેરી દ્વારા તથા વધારે વૃક્ષો હોય તો કલેકટર કચેરીની મંજૂરી મેળવવાની રહે છે. તેમજ પાંચ અનામત વૃક્ષો પણ છે જે ખાનગી માલિકીની જમીનમાં હોય તો પણ એને કાપવા માટે વન વિભાગની મંજૂરી લેવાની રહે છે. અને તે પાંચ વૃક્ષ સાગ, સીસમ, ચંદન, ખેર, અને મહૂડો છે. એના માટે તાલુકા મથકે આવેલી વન વિભાગની રેન્જ ફોરેસ્ટ ઓફિસર કચેરીમાં અરજી કરવાથી નિયત સમય મર્યાદામાં વિભાગીય કચેરી દ્વારા મંજૂરી આપવામાં આવે છે. 

ઝાડ પર લગાવવામાં આવતા રંગ દીવાલો પર લગાવવામાં આવતા રંગ નથી હોતા. તે હકીકતમાં ગેરુ, મોરથુથુ (કોપર ઓક્સીક્લોરાઈડ) અને ચુનો (કેલ્શિયમ) નું સપ્રમાણ મિશ્રણ હોય છે. તેના ઉપયોગથી ઝાડના થડમાં પાણી લાગતું નથી, જેથી ઉધ‌ઈ તથા અન્ય ફંગસથી ઝાડને નુકસાન નથી થતું. એટલે તમે ભુલથી પણ કોઈ ઝાડને ગેરુ અને ચુના સીવાય કોઈ કલર લગાડતા નહીં, કારણ કે એવા રંગથી ઝાડને નુકશાન થાય છે અને કયારેક તે સુકાઈ પણ જાય છે. 


Monday, 19 August 2019

‘મેન વર્સેઝ વાઇલ્ડ’ માં કીડા ખાતા બેયર ગ્રિલ્સે કર્યા પીએમ મોદી અંગે મોટા ખુલાસા


વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી 12 ઑગષ્ટે રાત્ર 9 વાગે ડિસ્કવરી ચેનલ પર ‘મેન વર્સેઝ વાઇલ્ડ’ હોસ્ટ બેયર ગ્રિલ્સના આ ખાસ કાર્યક્રમમાં પીએમ મોદી એક નવા જ અવતારમાં જોવા મળ્યા. 

જૂના અનુભવો જણાવતાં બેયર ગ્રિલ્સ જણાવે છે, “આ મારા માટે બહુ મોટું સૌભાગ્ય છે કે થોડાં વર્ષો પહેલાં મને બરાક ઓબામા સાથે અલસ્કા ટ્રિપ પર જવાની તક મળી હતી. બંને વચ્ચે એક સમાનતા છે. બંને પર્યાવરણ પ્રેમી છે અને બંને લોકો વચ્ચે પર્યાવરણાને બચાવવાનો સંદેશ આપવા ઇચ્છે છે.” 

વધુમાં ગ્રિલ્સે જણાવ્યું કે, પીએમ મોદી દિલથી પર્યાવરણ પ્રેમી છે. આ માટે તેઓ યાત્રા પર મારી સાથે આવ્યા. તેમણે એક યુવાનની જેમ સમય પસાર કર્યો. તેમની ઉર્જા જોઇ હું પણા આશ્ચર્યચકિત હતો, યાત્રા દરમિયાન ખૂબજ શાંત અને સહજ હતા. 


ગ્રિલ્સે જણાવ્યું કે ભારત એક અસાધારણ અને સુંદર છે અને તેને સંભાળીને રાખવાની જરૂર છે. પરંતુ હંમેશાં ખોટું ત્યારે થાય છે, જ્યારે આ માટે પ્રયત્નો કરવામાં નથી આવતા. નાની-નાની વસ્તુઓ જેમ કે, કચરો ન ફેલાવવો, પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગથી બચવું જેવાં પગલાં, જેનાથી પર્યાવરણનું રક્ષણ કરી શકાય છે. 

વધુમાં ગ્રિલ્સે જણાવ્યું કે, ટીવી પર પીએમ મોદીનું આવું રૂપ તમે પહેલાં ક્યારેય નહીં જોયું હોય. શૂટિંગ દરમિયાન અમારી સાથેની ટીમનું માનવું છે કે, આ કાર્યક્રમ સૌથી પ્રચલિત શો સાબિત થશે. મને પણ આશા છે કે આ એપિસોડ ખૂબજ ફેમસ થશે. 

ગ્રિલ્સે જણાવ્યું કે, પીએમ મોદી શાકાહારી છે, એટલે આ ખાસ કાર્યક્રમમાં તમે કીડા ખાતા નહીં જુઓ, પરંતુ જંગલમાં ફળ-ફૂલ અને પત્તાં ખાઇને પણ જીવી શકાય છે. પીએમ મોદી જીવનનો શરૂઆતનો થોડો સમય જંગલમાં પણ પસાર કર્યો છે. માટે તે કંદમૂળ સાથે ખૂબજ સહજ જોવા મળ્યા. 

ગ્રિલ્સ જિમ કાર્બેટને દુનિયાની કેટલીક સૌથી સુંદર અને સૌથી ખતરનાક વાઇલ્ડલાઇફ પણ ગણાવે છે. વાઘ,મગર,હાથી અને અનેક સાંપ. તેઓ કહેતા નજરે પડે છે કે પીએમ મોદી ભલે દુનિયાની સૌથી મોટી ડેમોક્રેસીના લીડર છે, અહી માત્ર જંગલનું રાજ ચાલે છે.

Friday, 16 August 2019

ભારત લોકતંત્ર કે ગણતંત્ર?


ભારત દેશની મૂળભૂત વિભાવનાઓ વિશે દરેક નાગરિકને ખ્યાલ હોવો જરૂરી છે. તમને કોઈ પૂછે કે ભારત ગણતંત્ર છે લોકતંત્ર? તો તમે શું જવાબ આપો? 


લોકતંત્ર : 

લોકતંત્રનો સીધોસાદો મતલબ છે, 'લોકો દ્વારા, લોકો થકી અને લોકો માટે ચાલતું શાસન'. 

અબ્રાહમ લિંકને આ વ્યાખ્યા કરેલી. લોકતંત્ર અર્થાત્ લોકો દ્વારા ચાલતું શાસન. જેમાં લોકો પોતાના મતાધિકારનો ઉપયોગ કરેલી પોતાની પસંદગીના નેતાને ચૂંટી કાઢે છે અને શાસન ચાલે છે. લોકતંત્રનો અંગ્રેજી શબ્દ 'Democrasy' છે. 

ગણતંત્ર : 

ગણતંત્રનો મતલબ એવો દેશ કે જે દેશના વડાનું/પ્રમુખનું પદ વંશાનુગત ના હોય. એટલે કે ગણતંત્રમાં રાષ્ટ્રનો જે પ્રમુખ બને છે તે કોઈ એક કુટુંબનો સભ્ય હોતો નથી કે તેને ગાદી વારસામાં મળતી નથી. બલ્કે, જનતા જ ઇચ્છે તેને પદ ઉપર બેસવા મળે છે. ગણતંત્રને અંગ્રેજીમાં 'Republic' કહેવાય છે. 

ભારત ગણતંત્ર કે લોકતંત્ર? 

ઉપરના બે મુખ્ય શબ્દોની પરિભાષા સમજ્યા કહી શકાય કે ભારત એ માત્ર લોકતંત્ર પણ નથી કે નથી માત્ર ગણતંત્ર. ભારત એ લોકતાંત્રિક ગણરાજ્ય છે, એટલે કે 'Democratic Republic' છે. 

અહીં લોકતંત્ર પણ છે અને ગણતંત્ર પણ છે. અહીં લોકો વડે અને લોકો માટે શાસન ચાલે છે અને દેશના ઉચ્ચ વડા અર્થાત્ 'રાષ્ટ્રપતિ'નું સ્થાન વંશાનુગત નથી. તો થયોને ભારત લોકતાંત્રિક ગણરાજ્ય દેશ? 

ગણતંત્ર છે ભારતની પ્રાચીન ધરોહર : 

આજે વિશ્વના ઘણા વિકસીત દેશો એવા પણ છે જે લોકતંત્ર તો ધરાવે છે, પણ ત્યાં ગણતંત્ર નથી. જેમ કે, ઇંગ્લેન્ડ; અહીં લોકો કેબિનેટ અને વડાપ્રધાનને તો ચૂંટી કાઢે છે પણ બ્રિટનના સર્વેસવા તરીકે 'રાણી'નું પદ તો એક જ કુટુંબ પાસે છે. જો કે, એ અલગ વાત છે કે બ્રિટનની રાણીનું પદ હાલ તો સોનાને પાંજરે બેઠેલી મેનાથી વિશેષ કશું નથી! એમ જ જાપાનનું પણ છે. હા, અમેરિકા ભારતની જેમ લોકતાંત્રિક ગણરાજ્ય છે ખરું. 

તમને જાણીને આશ્વર્ય થશે, કે આજે વિશ્વના ઇંગ્લેન્ડ જેવા દેશો પણ પોતાની રૂઢીઓ તોડવા તૈયાર નથી અને ગણરાજ્ય રાખીને બેઠા છે ત્યારે ભારતમાં તો આજથી ૨૫૦૦ વર્ષ પહેલા પણ ગણતંત્ર હતું! 

'લિચ્છવી' રાજ્ય ગણરાજ્ય હતું, જેમના રાજાને પ્રજા ચૂંટી કાઢતી. આજે જેમ આપણે સંસદ છે તેમ જ એ વખતે 'પરિષદ' હતી. જેના સાત હજાર જેટલા સભ્યો વડે લિચ્છવીઓનો વહીવટ ચાલતો. એ જ રીતે 'યૌધેય' પણ એક એવું ગણરાજ્ય હતું. એ બાબત પણ ખરી કે, લિચ્છવીઓએ ગણતંત્રનો મોભો રાખીને જેટલી ખ્યાતિ મેળવી હતી એટલું જ ગણતંત્રને લીધે પાછળથી તેઓનું પતન પણ થયું હતું.