Monday, 17 June 2019

આપણે પીધેલા પાણીનું શરીરમાં શું થાય છે?

આપણે જમ્યા પછી પાણી પીએ છીએ. દિવસમાં ઘણી વાર તરસ લાગે ત્યારે પણ પાણી પીએ છીએ. આમ આપણે ખોરાક કરતાં વધુ પાણી શરીરમાં નાખીએ છીએ. આ બધા પાણીનું શરીરમાં શું કામ? અને તેનું શું થાય છે તેવો સવાલ તમને થતો હશે. ખોરાક આપણને પોષક દ્રવ્યો પૂરા પાડે છે. આ બધા દ્રવ્યોને શરીરમાં જુદાજુદા અવયવોને પહોંચાડવા માટે પાણીની જરૂર પડે છે.

પેટમાં ગયેલું પાણી ખોરાક સાથે ભળીને તેને અર્ધપ્રવાહી બનાવે છે અને પાચનતંત્રમાં આગળ ધકેલે છે. લોહીને પ્રવાહી સ્વરૂપમાં રાખવા માટે પણ પાણીની જરૂર પડે છે. આમ પરસેવા કે પેશાબના રૂપમાં બહાર નીકળી જાય છે. પાણી શરીરમાં કોઈ રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરતું નથી પરંતુ જુદા જુદા દ્રવ્યોના વહન કરવામાં ઉપયોગી થાય છે. 
પાણી ૧૦૦ સેન્ટીગ્રેડ ગરમી સુધી પ્રવાહી રહેતો સાદો પદાર્થ છે. તો મોટાભાગના ખાદ્ય પદાર્થોને પોતાનામાં ઓગાળી શકે છે એટલે શરીરમાં ખૂબજ ઉપયોગી થાય છે. શરીરને લચીલું રાખવા માટે તેમજ ઉષ્ણતામાન જાળવી રાખવા માટે પણ પાણી જરૂરી છે.

Friday, 14 June 2019

લેખન અને છાપકામમાં સંશોધન

મનુષ્ય સ્વભાવે સામાજિક છે. એણે હમેશા દૂરસંચારના સાધનોને સુધારવાના પ્રયાસ કર્યા છે. પ્રાચીન સમયથી લેખનનો સંદેશાવ્યવહારના સાધન તરીકે ઉપયોગ થતો રહ્યો છે. 

પ્રાચીન સમયમાં ઇજિપ્શિયનનો વનદા જેવા જીવડામાંથી લખવાની શાહી બનાવતાં. લખવા માટે વૃક્ષના પાનનો ઉપયોગ કરતા. અનેક ઠેકાણે ખડકો પરનાં પ્રાચીન લખાણ મળી આવ્યા છે. 


ઈ.સ. ૧૦૫માં એક ચીની અધિકારી સાઈ લુને કાગળની શોધ કરી. શરૂઆતમાં પુસ્તકો હાથથી લખાતાં. પુસ્તક લખવાનું કામ ખૂબ જ ધીમું અને કંટાળાજનક ગણાતું. પુસ્તકો જૂજ હતા. પુસ્તકો ઉપલબ્ધ બન્યાં તો મોંઘા હતા. બહુ ઓછા લોકો એ ખરીદી શકતા. સૌપ્રથમ છપાયેલ કામ જાપાનમાં મળી આવ્યું. એ ૭૬૪થી ૭૭૦ ADનો સમયગાળો હતો. જોહાનેસ ગુટેનબર્ગ નામના જર્મન સોનીએ ૧૪૫૨માં ખસેડી શકાય એવા પ્રિંટીંગની શોધ કરી. 

સૌપ્રથમ પુસ્તક બાઇબલ પ્રિન્ટ થયું હતું. ધીમે ધીમે પ્રિંટીંગ પ્રેસના સંશોધનથી લોકોની વાંચવા-લખવાની રીતમાં પરિવર્તન આવ્યું. છપાયેલા અક્ષર એકસરખા, વાંચવામાં સરળ અને દેખાવમાં સુંદર લાગતાં. નવા પ્રિંટીંગ મશીનોની શોધ થતાં પુસ્તકો સસ્તા થયાં અને સરળતાથી મળવા લાગ્યા.

Thursday, 13 June 2019

પાણી વિના જીવી શકતો રણકાચબો

કાચબો એ જળચર પ્રાણી ગણાય છે. પરંતુ મોટા ભાગના કાચબા ઉભયજીવી એટલે કે પાણી તેમજ જમીન એમ બંનેમાં રહે છે. તેમાંય ઉત્તર અમેરિકામાં જોવા મળતો રણકાચબો તો પાણી વિના પણ ઘણા દિવસ જીવી શકે છે.


અમેરિકાના કેલિફોર્નિયાનો રાજ્યકાચબો છ ઇંચ ઊંચો અને ૯ થી ૧૫ ઇંચ લાંબો છે. આ કાચબો ૮૦ વર્ષ સુધી જીવે છે. તેની પીઠ પરનું કવચ લીલા રંગનું અને ઘુમ્મટની જેમ વધુ ઉપસેલું હોય છે. તેના પગ ચપટાં નહોરવાળા હોય છે કે જેથી જમીન ખોદીને દર બનાવી શકે છે. આ કાચબા રણમાં થતી થોર જેવી વનસ્પતિ ખાઈને જીવે છે.

રણકાચબા પ્રચંડ ગરમી સહન કરી શકે છે અને ગરમીથી બચવા જમીનમાં ઊંડા દર ખોદી ભૂગર્ભમાં ચાલ્યા જાય છે. ઉનાળાના ત્રણથી ચાર મહિના તે ૬ ફૂટ ઊંડા દરમાં ભરાઈને સુષુપ્તાવસ્થામાં રહે છે. રણમાં પાણીની અછત હોય એટલે આ કાચબાને પાણી વિના જ ચાલાવી લેવાની કુદરતી બક્ષિસ છે. તેના શરીરમાં તે પાણીનો સંગ્રહ કરી રાખે છે.

Wednesday, 12 June 2019

વરાહમિહિર

લગભગ બે હજાર વર્ષ પહેલાં આચાર્ય વરાહ મિહિર ભારતના મધ્યપ્રદેશના ઉજજૈનની પાસે રહેતા હતા. રાજા વિક્રમાદિત્યની સભાના નવ રત્નોમાંના તેઓ એક હતા. વરાહમિહિર નામમાં બે નામોનો સમાવેશ થાય છે. ‘વરાહ’ એટલે વિષ્ણુ અને મિહિર એટલે સૂર્ય. આમાં ‘વરાહ’ તો વિક્રમાદિત્ય રાજાએ પાછળથી આપેલું બિરુદ હતું. વરાહ મિહિરે રાજકુમારના જન્મ સમયે ગ્રહો અને નક્ષત્રોની સ્થિતિ પ્રમાણે એણે આ ભવિષ્યવાણી કરી હતી કે રાજકુમારનું મૃત્યુ અઢારમા વર્ષે થશે. અને તે ભવિષ્યવાણી સાચી ઠરી. વિક્રમાદિત્ય દુ:ખી હતા પરંતુ એક વાતનું ગર્વ હતું કે આવા વિદ્વાનો પણ તેમના રાજમાં છે. પંડિત મિહિરના આવા જ્ઞાનના કારણે વિક્રમાદિત્યે એમને ‘વરાહ’નું બિરુદ આપ્યું હતું. 


ભારતના જ્યોતિષ, ખગોળ, ગણિત, ધાતુશાસ્ત્ર, રત્નવિદ્યા વગેરે વિજ્ઞાનોને ક્ષેત્રે વરાહમિહિરનો ફાળો ઘણો મોટો છે. છતાં એમના જીવન વિષે પણ કેટલીક દંત કથાઓ મળે છે. વરાહ મિહિર ઉજ્જૈન નજીકના કપિથ્થ નામે ગામે જનમ્યા હતા. બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં જન્મેલા વરાહ મિહિરનું જન્મનું વર્ષ ઇ.સ. ૪૯૯ માનવામાં આવે છે. એમના પિતાનું નામ આદિત્યદાસ હતું. એમના પિતા આદિત્યદાસ સૂર્ય ભગવાનના ભક્ત હતા. એમણે મિહિરને જ્યોતિષ વિદ્યા શીખવાડી. 

એમના કુટુંબમાં વંશપરંપરાથી જ્યોતિષ અંને ખગોળનું જ્ઞાન ઊતરતું આવ્યું હતું. કુસુમપુર (પટના) જઈ નાલંદાની મુલાકાત વેળાએ યુવાન મિહિર મહાન ખગોળશાસ્ત્રી અને ગણિતશાસ્ત્રી આર્યભટ્ટ દર્શન થયા. અહીંના વિદ્વાનોમાં આર્યભટ્ટને નાની ઉંમરમાં સ્થાન મળ્યું હતું. એમની સાથે વાતો કરવાનો લાભ મળ્યો. એમની પાસેથી એમને એટલી બધી પ્રેરણા મળી કે એમણે જ્યોતિષ વિદ્યા અને ખગોળના જ્ઞાનને જ પોતાના જીવનનું ધ્યેય બનાવી લીધું. 

મિહિરે વિદ્યા પ્રાપ્ત કરવા ઉજ્જૈન જઈ વસવાનું નક્કી કર્યું. ઉજ્જૈન જ્ઞાન-વિદ્યાની બાબતમાં મહત્વનું હતું. છેલ્લા હજારેક વર્ષોથી દૂરદૂરથી આવતી નવી પ્રજાઓ અને એમની વિદ્યાઓનું મિલન કેન્દ્ર બની ગયું હતું. ગ્રીકો, શક, કુષાણ, યુએચી વગેરે જે કોઇ વિદેશી પ્રજા ભારતમાં આવી તે બધાનાં રાજકીય કેન્દ્રમાં ઉજ્જૈન મહત્વનું હતું. ત્યારબાદ વરાહમિહિરે ગ્રીસમાં જઇ ખગોળશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યો. આમ ખૂબ વાંચી વિચારીને અને પ્રવાસ દ્વારા જ્ઞાન મેળવીને કેટલાક સિદ્ધાંતો તારવીને વરાહ મિહિરે કેટલાક ગ્રંથો રચ્યા. વરાહમિહિરે ખગોળ અને જ્યોતિષનાં પાંચ શાસ્ત્રો વિષે એક વિરાટ ગ્રંથ ‘પંચસિદ્ધાન્તિકા’ નામે તૈયાર કર્યો. એમાં સૌ પ્રથમ તેમણે રોમક સિદ્ધાંતની ચર્ચા કરી. આ રોમક સિંદ્ધાંત એટલે રોમનોનું વિજ્ઞાન. ‘પંચસિદ્ધાંતિકા’ એમનો મુખ્ય ગ્રંથ છે. આ ગ્રંથ પાંચ સિદ્ધાંતોનો સમંવય કરે છે. રોમક, પૌલીશ, પૈતામહ, વસિષ્ઠ અને સૂર્ય. તે ઉપરાંત ‘બૃહત્સંહિતા’, બૃહજ્જાતક’ વગેરે ગ્રંથો પણ એમણે રચેલા છે. એ બધાને પ્રતાપે તેઓ ભારતીય વિજ્ઞાનના ઇતિહાસમાં અમર બની ગયા. 

આર્યભટ્ટની જેમ તેઓ પણ માનતા હતા કે પૃથ્વી ગોળ છે. અને ગુરૂત્વાકર્ષણ બળની કલ્પના પણ સૌ પ્રથમ કરનાર વરાહ મિહિર જ હતા. આ સાથે તેમણે પૃથ્વીની પોતાનીધરી પર ફરવાની ગતિનો વિરોધ કરતી કલ્પના પણ કરી હતી. એમણે પોતાના ગ્રંથોમાં પોતાના ગ્રંથોમાં પર્યાવરણ, જળશાસ્ત્ર, ભૂમિશાસ્ત્ર, ધાતુ શાસ્ત્ર અને રત્ન્શાસ્ત્ર વિશે પણ ઘણી મત્વની વૈજ્ઞાનિક વાતો લખી છે. વરાહમિહિરે પર્યાવરણ વિજ્ઞાન, પાણીવિજ્ઞાન, ભૂવિજ્ઞાન વિશે કેટલીક મહત્તવની ટિપ્પણીઓ કરી. 

સંસ્કૃત વ્યાકરણમાં નિષ્ણાત અને છંદના જ્ઞાન પરના કાબૂના કારણે એમણે પોતાને એક અનોખી શૈલીમાં વ્યક્ત કર્યા હતા. એમના વિશાળ જ્ઞાન અને સારી રજૂઆતને કારણે તેઓ ખગોળ જેવા શુષ્ક વિષયને પણ ખૂબ જ રોચક બનાવી દીધો છે; જેથી એમને ખૂબ જ નામના મળી. 

વરાહમિહિરનો ‘જલાર્ગલ અધ્યાય’ ભૂગર્ભ જળ સંશોધનની ચાવી છે. આજે ઘણાં વરાહમિહિર કેન્દ્રો ચાલે છે. તે રીતે પશુ ચિકિત્સા અને કૃષિ ઉપયોગી સંશોધનો પણ તેમણે કર્યાં છે. એમનું અવસાન ઇ.સ. ૫૮૭ની સાલમાં થયું.

નોબલ પીસ પ્રાઇઝ માટે 16 વર્ષની નાની ઉંમરે નોમિનેટ થનાર કિશોરી કોણ છે?


એક તરફ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન ઇમારન ખાનની પીસ પ્રાઇઝ માટે ચર્ચાઓ સામે આવી રહી છે, ત્યારે એક 16 વર્ષની કિશોરી નોબલ પીસ પ્રાઇઝ માટે નોમિનેટ થઈ છે.
મેં અનુભવ્યું કે કોઈ આ સ્થિતિને અટકાવવા કંઈ જ કરતું નથી તો મેં જ કંઈક કરવાનું નક્કી કર્યું. આ શબ્દો છે સ્વીડનની શાળામાં અભ્યાસ કરતાં કિશોરી ગ્રેટા થનબર્ગના; જેમનું નામ નોબલ પીસ પ્રાઈઝ માટે નોમિનેટ થયું છે. ગ્રેટાએ આંતરરાષ્ટ્રિય સ્તરે ક્લાઇમેટ ચૅન્જ માટે ઝુંબેશ ચલાવી છે. નોર્વેના ત્રણ સાસંદો દ્વારા ગ્રેટાના નામની ભલામણ કરવામાં આવી છે.
જો ગ્રેટાને આ વર્ષનું પીસ પ્રાઇઝ મળશે તો તે પીસ પ્રાઇઝ મેળવનારા સૌથી નાની વયની વ્યક્તિ બનશે. આ પહેલાં પાકિસ્તાનનાં મલાલા યુસફઝાઈને 17 વર્ષે નોબેલ પીસ પ્રાઇઝ મળ્યું હતું.
તેમની ઝુંબેશે દુનિયાભરના વિદ્યાર્થીઓને પ્રેરણા આપી છે. ગયા વર્ષે 15 માર્ચ દુનિયાભરના વિદ્યાર્થીઓએ દર શુક્રવારે હડતાળની શરૂઆત કરી છે. તેમણે ગયા વર્ષે ઑગસ્ટ મહિનામાં સૌ પ્રથમ વખત કલાઇમેટ ચૅન્જ મુદ્દે શાળાની હડતાલ પાડી હતી અને સ્વિડીશ સંસદ સામે વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું હતું. ત્યારથી દર શુક્રવારે વિવિધ વિરોધ પ્રદર્શનો માટે તેઓ પોતાની શાળામાં હાજર રહી શકતા નથી.
રાષ્ટ્રીય રાજકારણીઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય અધિકારીઓ, શિક્ષણવિદ્દો અને પર્વ વિજેતાઓ યોગ્ય ઉમેદવાર માટે પ્રસ્તાવ મૂકી શકે છે. આ ઇનામની જાહેરાત દર વર્ષે ઑક્ટોબર મહિનામાં કરવામાં આવે છે અને ડિસેમ્બરમાં એનાયત કરવામાં આવે છે, તેના માટેનો કાર્યક્રમ નોર્વેની રાજધાની ઓસ્લોમાં યોજાય છે.
નોબલ કમિટીની વેબસાઇટમાં જણાવ્યા અનુસાર 2019ના નોબલ પીસ પ્રાઇઝ માટે 301 ઉમેદવારોનો પ્રસ્તાવ આવ્યો છે, જેમાંથી 223 વ્યક્તિગત છે અને 78 સંસ્થાઓ છે.

Sunday, 9 June 2019

એશિયાઇ સિંહ

એશિયાઇ સિંહ એ બિલાડ વંશનું સૌથી ઊંચું અને આફ્રિકન સિંહ પછી સૌથી મોટું પ્રાણી છે. આ પ્રાણી આખા વિશ્વમાં માત્ર ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલા સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા ગીર અભયારણ્યમાં જોવા મળે છે.

એશિયાઇ સિંહએ ભારતમાં જોવા મળતી ૫ ‘મોટી બિલાડી’ઓમાંથી એક છે. અન્ય ચાર પ્રજાતિમાં બેંગોલ ટાઇગર, ભારતીય દિપડો, બરફનો દિપડો, ધબ્બેદાર દિપડો વગેરે છે.



પહેલાના સમયમાં તે અરબસ્તાનથી છેક સુમાત્રા સુધી જોવા મળતા હતાં; ત્યારે તેની ત્રણ પ્રજાતિઓ હતી. બંગાળના સિંહ, અરેબિયાના સિંહ અને ઇરાનનાં સિંહ, વખત જતાં આજે તે ફક્ત ભારતનાં થોડા ભાગ પુરતા જ જોવા મળે છે. હાલ આફ્રિકામાં જોવા મળતા સિંહ કરતા તે આકારમાં નાનાં અને રંગ ઝાંખો હોય છે. પરંતુ આક્રમકતા આ બંન્ને પ્રજાતિમાં સરખીજ હોય છે

આ પ્રાણી સામાન્ય રીતે શિયાળાની ઋતુમાં, જંગલમાં રસ્તાની આજુબાજુ ખુલ્લા વિસ્તારોમાં તથા ઉનાળાની ઋતુમાં જળસ્ત્રોતોની આજુબાજુ જોવા મળે છે. સિંહણ સામાન્ય રીતે એક જણતરમાં બે થી ત્રણ બચ્ચાંઓને જન્મ આપે છે, ચાર બચ્ચા આપ્યાનું પણ નોંધાયેલ છે.

વિશ્વમાં સિંહનું આયુષ્ય વધુમાં વધુ ૨૯ વર્ષ નોંધાયેલું છે, જુનાગઢ ખાતે આવેલા સક્કરબાગ પ્રાણીસંગ્રહાલયમાં વધુમાં વધુ ૨૩ વર્ષ અને અમદાવાદ પ્રાણીસંગ્રહાલયમાં ૨૬ વર્ષ નોંધાયેલું છે.

સામાન્ય રીતે જ્યાં સિંહની વસ્તી હોય છે, ત્યાં વાઘ રહેતા નથી અને એનું કારણ બીજું કશું નહિ પણ એ હકીકત છે કે સિંહ અને વાઘ બન્નેને રહેઠાણ માટે અલગ અલગ પ્રકારનાં જંગલની જરૂરિયાત હોય છે. સિંહને પાંખા આવરણવાળા જંગલ માફક આવે છે જ્યારે વાઘને ગાઢા જંગલો વસવા માટે પસંદ હોય છે. સિંહને ૧૮ નખ હોય છે. આગળના પગમાં ૪-૪ અને પાછળના પગમાં ૫-૫.

Friday, 7 June 2019

એન્ટી સેટેલાઈટ મિસાઈલની આ વાતો તમે નહી જાણતા હોવ

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ બુધવારે દેશના નામે સંદેશ રજૂ કરી સ્વદેશી ટેક્નોલોજીથી તૈયાર થયેલી એન્ટી સેટેલાઈટ સિસ્ટમ રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરી. A-SAT મિસાઈલ સ્વદેશી ટેકનીકથી બનેલી મિસાઈલ છે. તેની ટેલનોલોજી એક દમ આધૂનિક છે. જે અંતરીક્ષ જગતમાં ભારતની શક્તિ દર્શાવે છે. મહત્વની વાત એ છે કે આ આખી મિસાઈલ સ્વદેશી છે. તો આવો જાણીએ આ ભારતનું ગૌરવ વધારતી A-SAT મિસાઈલની કેટલીક અજાણી વાતો…


  • આ અંતરીક્ષમાં ઉપયોગમાં લેવાતું એક શક્તિશાળી હથિયાર છે. દુશ્મન દેશ જો આપણી સૈન્ય ગતિવિધિ કે અન્ય પ્રકારની જાણવાની પોતાના સેટેલાઈટ દ્વારા મેળવાની કોશિશ કરતો હોય તો આપણી આ મિસાઈલ દ્વારા આપણે માત્ર ૩ મિનિટમાં દુશ્મન દેશનો સેટેલાઇટ અંતરીક્ષમાં જ તોડી શકીએ છીએ.
  • વર્તમાનમાં આવી મિસાઈલ અમેરિકા, ચીન અને રશિયા પાસે જ છે. આજે આ મિસાઈલનું સફળ પરીક્ષણ કરી ભારત આ મિસાઈલ ધરાવતો ચોથો દેશ બની ગયો છે.
  • અમેરિકાએ ૧૯૫૦માં સૌથી પહેલા આ પ્રકારનું હથિયાર બનાવ્યું હતું. ત્યાર પછી ૧૯૬૦માં રશિયાએ આ પ્રકારનું હથિયાર વિકશિત કર્યું. ૧૯૬૩માં અમેરિકાએ અંતરીક્ષમાં જમીનથી છોડાયેલા એક પરમાણું વિસ્ફોટનું પરીક્ષણ કર્યું. આ પરીક્ષણના કારણે રશિયા અને અમેરિકાના અનેક સેટેલાઈટને અંતરીક્ષમાં નુકશાન થયું. ત્યાર પછી “આઉટર સ્પેસ ટ્રીટી” એટલે કે આ સંદર્ભની એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિ કરવામાં આવી અને જેમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું કે હવેથી અંતરીક્ષમાં કોઇ પણ પ્રકારના વિસ્ફોટક હથિયારો તૈનાત નહી કરી શકાય.
  • ભારત પછી હવે ઇઝરાયલ પણ આ મિસાઈલ તૈયાર કરવાના કામમાં વ્યસ્ત છે. DRDOના ડાયરેક્ટર જનરલ ડો. વી.કે. સારસ્વતએ ૨૦૧૦માં જણાવ્યું હતું કે અમારી પાસે આ પ્રકારની મિસાઈલ બનાવવા માટે જે સામગ્રી જોઇએ તે બધી જ સામગ્રી ઉપલબ્ધ છે.
  • ઇઝરાયલની એરો-૩ અથવા હત્જ-૩ બેલેસ્ટિક મિસાઈલ છે. જેને કેટલાક વિષેશજ્ઞો માને છે કે તે એન્ટી સેટેલાઈટ મિસાઇલ તરીકે ઉપયોગ કરી શકે છે.
  • અમેરિકાનું ૮૦ ટકાથી વધારે કોમ્યુનિકેશન અને નેવિગેશન સિસ્ટમ સેટેલાઈટ પર આધારિત છે. આના માધ્યમથી અમેરિકા આખી દુનિયા પર નજર રાખે છે. આ પ્રકારની મિસાઈલ બનાવવા પાછળનો હેતુ અંતરીક્ષના સેટેલાઈટની સુરક્ષાનો છે. જો કે આત્યાર સુધીમાં દુનિયામાં ક્યાંય પણ આ પ્રકારની મિસાઈલનો ઉપયોગ થયો નથી. હા કેટલાંક દેશોએ પોતાના બેકાર થઈ ગયેલા સેટેલાઈટને તોડી પડવા જરૂર આ મિસાઇલનો ઉપયોગ થયો છે. આવા દેશોમાં ચીન પણ સામેલ છે.

Thursday, 6 June 2019

મચ્છર જેવાં જીવડાં પ્રકાશથી કેમ આકર્ષાય છે?

ચોમાસામાં સાંજના સમયે વાતાવરણમાં મચ્છર જેવાં અનેક જાતના જીવડાં ઊડતાં જોવા મળે. આ જીવડાં મોટેભાગે ટયૂબલાઈટ કે પ્રકાશિત સ્રોતની આસપાસ વધુ ઊડતાં હોય છે. તે પ્રકાશ તરફ આકર્ષાતા હોય છે તેનું કારણ જાણો છો? 

મચ્છર, ફૂદાં જેવા પાંખોવાળા જીવડાં ભેજ અને અંધારામાં રહેવા ટેવાયેલાં હોય છે. ખરેખર તે પ્રકાશથી આકર્ષાતા નથી. આ જીવમાં દિશાશોધન અજબનું હોય છે. આ જીવડાંની દૃષ્ટિ સતેજ હોય છે. 


તેઓ સૂર્ય કે ચંદ્રના પ્રકાશને આધાર રાખી દિશા શોધી રસ્તો કાપે છે. ચોમાસામાં વાદળવાળા વાતાવરણમાં સૂર્ય કે ચંદ્રનો પ્રકાશ હોતો નથી. ટયૂબ લાઈટ કે અન્ય પ્રકાશિત વસ્તુને તે કુદરતી પ્રકાશ સમજી દિશા શોધવાનો પ્રયાસ કરે છે. એટલે ટયૂબલાઈટની આસપાસ ચક્કર માર્યા કરે છે. જુદી જુદી દિશામાં બે કે ત્રણ ટયુબલાઈટ હોય તો તેઓ વધુ ભ્રમમાં મૂકાય છે. 

ઘણા જીવશાસ્ત્રીઓ માને છે કે પાંખોવાળા નાના જીવડાં ખોરાકની શોધમાં તેજસ્વી રંગના ફૂલોથી આકર્ષાતા હોય છે તે રીતે જ ટયૂબલાઈટથી આકર્ષાય છે. મોટેભાગે આવાં જીવ ટયૂબલાઈટની આસપાસ સમૂહમાં જોવા મળે છે તે આપણે જોઈએ છીએ. ઘણા વિજ્ઞાનીઓ માને છે કે ટયૂબલાઈટની તદ્દન નજીક પહોંચ્યા પછી અતિશય પ્રકાશ સામે તેમની આંખ અનુકૂલન સાધી શકતી નથી અને લગભગ અંધ બની જાય છે એટલે જ ચકરાવા માર્યા કરે છે.

Wednesday, 5 June 2019

પૃથ્વી પરનું અદ્ભૂત તત્ત્વ: કાર્બન

પૃથ્વી પર ખનિજ સ્વરૂપે ઘણા તત્વો છે. તેમાં કાર્બન અતિ મહત્વનું છે. કાર્બન એ ધાતુ નથી પરંતુ ધાતુ કરતાં ય સખત હીરા કાર્બનના બનેલાં છે. કોલસો પણ કાર્બનનું જ સ્વરૂપ છે.


જાણીને નવાઈ લાગશે પણ પૃથ્વી પરની સજીવ સૃષ્ટિ કાર્બનની બનેલી છે. કાર્બન, હાઈડ્રોજન, નાઈટ્રોજન, અને ઓકિસજન આ ચારે દ્રવ્યો મળીને અવનવાં સંયોજનો બને છે. અને તેમાંથી પૃથ્વી પર સજીવો બન્યાં છે. કાર્બન સૌથી વધુ જૈવિક સંયોજન બનાવે છે. આપણા શરીરમાં ૯ ટકા કાર્બન હોય છે. વિજ્ઞાનીએ કાર્બનને પૃથ્વી પરની સજીવ સૃષ્ટિનો આધાર માને છે. 

આપણી આસપાસ જોવા મળતાં પેન્સીલની અણી, ઠંડા પીણામાં ઉમેરાતો વાયુ, ચૂનો , ચોક, આરસપહાણ વિગેરે કાર્બનના સ્વરૂપ છે. જમીનના પેટાળમાં, દરિયાના પેટાળમાં અને હવામાં પણ કાર્બનની હાજરી હોય છે. કાર્બન અન્ય પદાર્થો સાથે ભળીને સહેલાઈથી નવું સ્વરૂપ લઈ શકે છે. કેલ્શિયમ સાથે ભળે તો કાર્બોનેટ અને હાઈડ્રોજન સાથે ભળે તો હાઇડ્રોકાર્બન. હાઈડ્રોકાર્બન એટલે ગેસ, પેટ્રોલ અને ડિઝલ તેમાંથી પ્લાસ્ટિક, અત્તર, રંગરસાયણ, સૌંદર્યપુણાધની, મીણ અને દવાઓ પણ બને . 

પૃથ્વી પર નાશ પામતા. પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિનાં અવશેષો જમીનમાં દટાઈ ને કાળક્રમે ફરી કાર્બનના ખડકો બને છે. આજે પૃથ્વી પર જોવા મળતાં કાર્બન આધારિત પદાર્થો લાખો વર્ષ પહેલા પૃથ્વીના પેટાળમાં દબાયેલા પ્રાણીઓના અવશેષોમાંથી બનેલાં છે. પૃથ્વી પર આ કાર્બન ચક્ર ચાલ્યા જ કરે છે.

Tuesday, 4 June 2019

સમયની કેડીએ

માનવઈતિહાસના સંદર્ભમાં સમયસરતા એ તાજેતરની વાત છે; એટલે કે આ વ્યવસ્થા માત્ર ૫૦૦૦થી ૬૦૦૦ વર્ષ જ જૂની વ્યવસ્થા છે. 

ઇ.સ. પૂર્વે ૩૫૦૦માં ઇજિપ્શિયનોએ ઓબિલિસ્કની શોધ કરી. આ ચાર બાજુવાળો, પાસાદાર સ્થંભ હતો. આ થાંભલો એવી રીતે મૂકવામાં આવતો કે એના પર સૂર્યનો ત્રાંસો પડછાયો પડે. આ ફરતો પડછાયો એક પ્રકારનું સૂર્યઘડિયાળ હતું; જેના પરથી નગરજનો સમય નક્કી કરી શકતા હતા. 


ક્લેપિસડ્રાસ અથવા જળપ્રવાહથી ચાલતું ઘડિયાળ એ પ્રથમ એવું સમયદર્શક સાધન હતું; જેમાં સૂર્યપ્રકાશનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો ન હતો. આ જળઘડિયાળ વર્ષ ૧૦૮૮માં ચીનમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું; જેમાં દર કલાક દર્શાવતો ડંકો વાગતો હતો. 

યુરોપમાં શોધાયેલાં મિકેનિકલ ઘડિયાળોમાં અનેક ગિયર્સ અને ચક્રો હતાં. આ ચક્રો એની સાથે જોડાયેલા વજનને કારણે ફરતાં. 

કોર્ટઝ ઘડિયાળ ક્વોર્ટ્ઝ ક્રિસ્ટલના ઈલેક્ટ્રિક ગુણને આધારે ચાલે છે. જ્યારે ક્વોર્ટ્ઝ ક્રિસ્ટલને વિદ્યુતનો સ્પર્શ આપવામાં આવે ત્યારે એનો આકાર ક્રિસ્ટલ જેવો બની જાય છે. તેથી એનો ઉપયોગ સમય માપવા માટે થાય છે. ક્વોર્ટ્ઝ ઘડિયાળો બજાર પર સતત નિયંત્રણ જાળવી રાખ્યું છે.