Thursday, 18 July 2019

આવી રીતે લખાય છે ઇતિહાસ અને આ છે તેમનાં અધ્યનનાં સ્ત્રોત


આપણને બાળપણથી જ ઇતિહાસ ભણાવવામાં અને સંભળાવમાં આવે છે. એ કહેવું ખોટું નથી કે સૌ કોઈને આ વિષય બોરિંગ લાગતો હતો કેમ કે ઇતિહાસની ઘટનાઓની તારીખ યાદ રાખવા ઘણી મુશ્કેલ હોય છે. પરંતુ ધ્યાનથી જોઈએ તો ઇતિહાસ એ એક ઇન્ટરેસ્ટિંગ વિષય છે. કારણ કે આનાથી જ તો આપણે અતીતને સમજી શકીએ છીએ અને તેનાથી ઘણી જાતની ચીજો શીખી શકીએ છીએ. 

પરંતુ શું તમે વિચાર્યું છે કે ઇતિહાસકારોએ આટલા સમય પહેલા ઘટેલ ઘટનાઓની કેવી રીતે ખબર પડી જાય છે? કેવી રીતે આજથી ૫૦૦૦ વર્ષ જૂની હડપ્પા સભ્યતાની રહેણીકરણી, પોશાક, ધાર્મિક જીવન, કૃષિ અને પશુપાલન, ઉદ્યોગ-ધંધા, વ્યાપાર અને પતન વિશે આટલાં સટીક દાવા કેવી રીતે કરે છે? જો ના, તો આ આર્ટિકલ તમારા માટે છે. 


ઇતિહાસને જાણવા, સમજવા અને તેમનું અધ્યયન કરવા માટે ૨ પ્રકારના સ્ત્રોતોનો સહારો લેવામાં આવે છે. ૧. સાહિત્યિક અને ૨. પુરતાત્વિક સ્ત્રોત. સાહિત્યિક સ્ત્રોતોથી પ્રાચીનકાળથી સામાજિક જીવન, ધાર્મિક જીવન, રહેણીકરણી અને સાંસ્કૃતિક જીવનની જાણકારી પ્રાપ્ત થાય છે. 

સાહિત્યિક સ્ત્રોત એ લિખિત પ્રમાણ હોય છે, જેમની રચના તે કાળમાં થઈ હોય છે; જેમનું અધ્યન કરવામાં આવી રહ્યું હોય. સાહિત્યિક સ્ત્રોતમાં કેટલીય જાતની ચીજોનો સમાવેશ થાય છે જેમકે મૌલિક દસ્તાવેજ, રાજકીય રેકોર્ડ, પાંડુલિપિ, કવિતા, નાટક, સંગીત વગેરે. ઇતિહાસકાર આની મદદથી તે કાળ કે સમયની જાણકારી મેળવે છે. ઉદાહરણ તરીકે મૌર્યકાળની જાણકારીનો સૌથી સારો સ્ત્રોત કૌટિલ્યનું અર્થશાસ્ત્ર માનવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે દક્ષિણ ભારતના ઇતિહાસને જાણવાનો સર્વોત્તમ સ્ત્રોત સંગમ સાહિત્ય છે. 

ઇતિહાસના અધ્યયન માટે પુરતાત્વિક સ્ત્રોતોનું પણ ખૂબ જ મહત્વ છે. તેમાં અભિલેખ, સિક્કા, મોહર, સ્તૂપો, ચટ્ટાનો, સ્મારકો અને ભવનો, મૂર્તિઓ, ચિત્રકળા અને અન્ય અવશેષોને રાખવામા આવે છે. હડપ્પા સભ્યતાની જાણકારી આપણને પુરતાત્વિક સ્ત્રોતોથી જ પ્રાપ્ત થઈ છે. મોહે-જો-દડોથી પ્રાપ્ત મોહરના આધાર પર ઇતિહાસકારોએ હડપ્પા સભ્યતાના ધાર્મિક જીવન પર પ્રકાશ નાખ્યો. આવી રીતે કેટલીય જાતના સ્મારકોથી જેવી રીતે તે સમયની જીવનશૈલીનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે તેવી રીતે તેમનાં નિર્માતા વિશે પણ સૂચનાઓ મળી જાય છે.

Saturday, 13 July 2019

સાગર અને મહાસાગર વચ્ચેનું અંતર શું?

મશહૂર ગીતકાર વર્ષો પહેલાના પોતાના એક લોકપ્રિય ગીતમાં કહે છે, ‘સાત સમંદર પાર સે, ગુડિયો કે બાઝાર સે.... અચ્છી સી ગુડિયા લાના.... પાપા જલ્દી આ જાના’. 

જ્યારે કવિ બાળકોની કલ્પનામાં કાઈ પણ બોલશે, તો સાત સમુંદર તો શું, સાત આસમાન પણ પાર કરાવી શકશે! પરંતુ હક્કીત સમજી તો સાત તો શું, એક સમંદર પાર કરવો પણ કોઈના વસની વાત નથી.

હા, પણ વાત જો સમુદ્ર પાર કરવાની છે તો તે જરૂર થઈ શકે છે. હવે સવાલ એ ઊઠે છે કે સમુદ્ર (સાગર) અને સમંદર (મહાસાગર) શું અલગ-અલગ છે?


સાગર એ મહાસાગરનું નાનું રૂપ છે. સમુદ્ર કે સાગર વાસ્તવમાં મહાસાગરનું જ એક રૂપ છે, જે આંશિક રૂપથી જમીનથી જોડાયેલ હોય છે. કેટલાય સાગરોને પોતાની અંદર સમાવનાર મહાસાગર, ખારા પાણીનો એક ખૂબ જ મોટું જળક્ષેત્ર હોય છે. આમ તો ધરતી પર પાંચ અલગ-અલગ મહાસાગર બતાવવામાં આવે છે, પરંતુ આ દરેક આપસમાં જોડાયેલ છે અને ધરતીનો લગભગ ત્રણ ચતુર્થાંશ હિસ્સો ઘેરાયેલ છે. આના કારણે જ ધરતી પર અલગ-અલગ મૌસમ અને જીવન શક્ય બન્યું છે.

આવી રીતે ધરતીના 71% હિસ્સો ઘેરનાર આ મહાસાગરોમાં પૃથ્વી પર મૌજૂદ પાણીનો ૯૭% હિસ્સો છે. આકારની દ્રષ્ટિએ જોવા જઈએ તો સૌથી મોટો મહાસાગર પ્રશાંત મહાસાગર છે, જેમનો લગભગ વિસ્તાર ૬,૪૧,૮૬,૦૦૦ વર્ગ મીલ સુધી ફેલાયેલો છે. જ્યારે સૌથી મોટો સાગર ભૂમધ્ય સાગર છે, જેમનું ક્ષેત્રફલ લગભગ ૧૧,૪૪,૮૦૦ વર્ગ મીલ છે. સૌથી નાનો મહાસાગર આર્કટિક મહાસાગર પણ ૫૭,૨૭,૦૦૦ વર્ગ મીલ સુધી ફેલાયેલ છે, જે સૌથી મોટા સાગરથી આશરે પાંચ ગણો મોટો છે. હિન્દ મહાસાગરનો પણ વિસ્તાર આશરે ૨,૬૪,૬૯,૦૦૦ વર્ગ સુધી ફેલાયેલો છે.

સાગર અને મહાસાગરમાં એક સૌથી મોટું અંતર એ હોય છે કે મહાસાગર, સાગરોથી કેટલાય ગણા ગહેરા હોય છે. સાગરના તળિયાની ગહેરાઈ માપી શકાય છે, જ્યારે મહાસાગરની વસવિક ગહેરાઈ માપવી ખૂબ જ મૂશ્કેલ હોય છે. ઉપલબ્ધ આંકડા અનુસાર, પ્રશાંત મહાસાગરનું સૌથી ગહેરું ક્ષેત્ર મારિઆના ટ્રેચ છે જેમની ગહેરાઈ આશરે ૩૬,૨૦૦ ફીટ માપવામાં આવી છે, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક તેમને પ્રશાંત મહાસાગરની અધિકતમ ગહેરાઈ નથી માનતા. ત્યાજ સૌથી ગહેરો સમુદ્ર, કેરેબિયન સાગરની ગહેરાઈ આશરે ૨૨,૭૮૮ ફીટ દર્શાવાઈ છે. સામાન્યત: મહાસાગરોની ગહેરાઈ આશરે ૩,૯૫૩ ફીટથી ૧૫,૨૧૫ ફીટની વચ્ચે હોય છે.



Saturday, 6 July 2019

વર્લ્ડ કપ સ્પેશિયલ : સોનીએ બનાવી આંગળી પર રહી જાય તેવી 0.49 ગ્રામ વજનની સોનાની ટચૂકડી વર્લ્ડ કપ ટ્રોફી

વર્લ્ડ કપ 2019ની ટ્રોફી કયા દેશને નામે થાય છે, તેની આખી દુનિયા આતુરતાથી રાહ જોઈ રહી છે. મોટાભાગના ભારતીયોને આશા છે કે, આ વર્ષે વર્લ્ડ કપ ટીમ ઇન્ડિયા જ જીતશે. કર્ણાટકમાં એક સોનીએ અનોખી સોનાનીવર્લ્ડ કપ ટ્રોફી બનાવી છે. તેની લંબાઈ 1.5 સેમી અને વજન 0.49 ગ્રામ છે.


કર્ણાટકમાં બેંગ્લોરના રહેવાસી નાગરાજ રેવાંકર વ્યવસાયે સોની છે. આ ટ્રોફી તમારી આંગળી પર મૂકી શકાય તેટલી નાની છે અને જો જમીન પર પડી જાય તો તેને શોધતાં નાનીમા યાદ આવી જાય તેવી છે. નાગરાજે ન્યૂઝએજન્સી ANI સાથે વાતચીત દરમિયાન કહ્યું કે, હાલ દશમાં ક્રિકેટનો માહોલ જોઈને મેં આ નાનકડી વર્લ્ડ કપ ટ્રોફી બનાવી છે. હું ઈચ્છું છું કે, આ વખતે ટીમ ઈન્ડિયા વર્લ્ડ કપ 2019 જીતી જાય. મારી ટ્રોફી 1.5 cm ઊંચી અને તેનું વજન 0.49 ગ્રામ છે. આ ટ્રોફીને જોવા માટે મારા પરિવારજનો અને મિત્રોની ભીડ ઓછી થતી જ નથી.

સોશિયલ મીડિયા પર આ ટ્રોફીને લઈને ચર્ચાઓએ જોર પકડ્યું છે. એક યુઝરે લખ્યું કે, આ ટ્રોફીને પાકિસ્તાન ક્રિકેટ ટીમને આપવી જોઈએ. તો અન્ય યુઝરે લખ્યું કે, આ ટ્રોફી ઇંગ્લેન્ડની ક્રિકેટ ટીમ માટે એકદમ યોગ્ય છે.

Tuesday, 2 July 2019

જાણો નાગરિકો માટે સરકારી યોજના વિશે આરોગ્ય સહાય : ચિરંજીવી યોજના

યોજનાની રૂપરેખા :

માતા અને બાળ મૃત્યુ દર ઘટાડવા માટે ની આ યોજના છે. માતાની પ્રસુતિ સબંધી સમસ્યા નિવારી શકાય તે માટે “ચિરંજીવી” યોજના અમલમાં મુકવામાં આવી છે. આ યોજના ગરીબી રેખા હેઠળ જીવતી મહિલાઓ માટે છે.

સહાય કોને મળી શકે

૧. ગરીબી રેખા હેઠળ જીવતા કુટુંબની હોય

મળવાપાત્ર સહાય

૧. આમાં લાભાર્થીને રૂ. ૨૦૦/- પ્રસુતિના ટ્રાંસ્પોટેશન માટે તેમજ રૂ. ૫૦/- પ્રસુતા
સાથે આવનાંર દાયણ અથવા સહાયક માટે છે.

આધાર પુરાવા

૧. રાશન કાર્ડ ની નકલ
૨. બી.પી.એલ. હોવા અંગેનો પુરાવો
૩. સુવર્ણ જયંતિ કાર્ડ

અરજી ક્યાં કરવી

સ્થાનિક આંગનવાડી કેન્દ્રનો સંર્પક સાધવો.
અરજીપત્ર : નિયત અરજી પત્ર માં અરજી કરવી.

Monday, 1 July 2019

વરસાદના પ્રકાર અને માપ

દરિયા અને જળાશયોનું પાણી સૂર્યના તાપથી ગરમ થઈ વરાળ બની આકાશ તરફ જાય અને પછી તે વરાળ ઠંડી પડીને વરસાદ સ્વરૂપે વરસે આ જાણીતી વાત છે પરંતુ વિજ્ઞાાનીઓએ વરસાદના લક્ષણ પ્રમાણે પ્રકાર પાડયા છે. 

સામાન્ય રીતે વરસાદ ત્રણ પ્રકારનો હોય છે તે કન્વેક્શનલ (વાહનિક), રિલીફ (પર્વતીય) અને સાયકલોનિક (ચક્રવાત) કહેવાય છે. કન્વક્શેનલ વરસાદ મોટે ભાગે વિષુવૃત પર થાય છે. અને મૂશળધાર હોય છે. 


પૃથ્વીના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં પર્વતીય કે રિલીફ રેઈન વરસે છે. ભારતમાં નૈઋત્યનું ચોમાસું હિમાલય પર્વતને કારણે સર્જાય છે તે પવર્તીય વર્ષા છે. સમગ્ર મધ્યએશિયા હિમાલયની વૃષ્ટિ છાયાનો પ્રદેશ કહેવાય છે. વિશ્વના ઠંડા પ્રદેશોમાં ચક્રવાત વરસાદ થાય છે. તેમાં ચક્રવાત અને આંધીના તોફાન વધુ હોય છે. ચક્રવાત વર્ષા ગરમીના દિવસોમાં વધુ થાય છે અને તેની કોઈ મોસમ હોતી નથી. 

વરસાદનું માપ ઇંચમાં કે સેન્ટીમીટરમાં લેવાય છે. ભારતમાં ઇ.સ.પૂર્વે ચોથી સદીમાં વરસાદ માપવાના યંત્ર હતા. વરસાદ માપવાના સાધનને રેઇનગોજ કહે છે. હાલમાં સ્ટાન્ડર્ડ ગણાય તેવું સાધન ૨૦ સેન્ટીમીટર વ્યાસના ૫૦ સેન્ટીમીટર ઊંચા નળાકારમાં બે સેન્ટીમીટરના વ્યાસવાળી ભૂંગળીની ગળણી મૂકીને બનાવાય છે. સિલિન્ડર ઉપર ૦.૫ મી.મી.ના આંક હોય છે.

Saturday, 29 June 2019

મહાન દાર્શનિક : સૉક્રેટિસ

સૉક્રેટિસનો દેખાવ‍ વિચિત્ર હતો. ટાલિયું માથું, પ્રમાણમાં નાનો ચહેરો, ફૂલેલા ટોપકાવાળું નાક અને લાંબી દાઢી. ચેતનવંતા માણસનો આવો દેખાવ હોય ખરો? સૉક્રેટિસ પ્રમાદી અને પૈસાની તાણ ભોગવતો આદમી હતો. ધંધો પથ્થર ઘડવાનો પરંતુ પતિ-પત્ની અને પુત્રો ખાતર પેટ પૂરતું મળી રહે એટલે કામ છોડી વાતો કરવા માંડતો. પત્ની કર્કશા હોવાથી મોટે ભાગે બહાર જ ફરતો.


સવારે વહેલા ઊઠી જેવોતેવો નાસ્તો કરી કોઈક દુકાને, ક્યાંક દેવળમાં કે મિત્રને ઘેર, જાહેર સ્નાનઘરમાં કે છેવટે શેરીને નાકે જ્યાં દલીલબાજીમાં સાથ મળે ત્યાં તે પહોંચી જતો. પૂરા ઍથેન્સ નગરને તેણે તર્કવાદી બનાવ્યું હતું. જેવો તેનો દેખાવ રમૂજી તેવા જ તેના વિચારો પણ વિચિત્ર હતા. તેના એક મિત્રે ડેલ્ફિમાં આવેલા એક ધર્મસ્થાનમાં પ્રશ્ન પૂછ્યો, ‘ઍથેન્સમાં અત્યારે સૌથી શાણું કોણ ?‘ સૌના આશ્ચર્ય વચ્ચે ઉત્તર મળ્યો, ‘સૉક્રેટિસ.‘ પોતે પૂછેલા પ્રશ્નોના ઉત્તર પોતાને જ આવડતા નથી તેવો ડોળ કરી વધુ પ્રશ્નો પૂછી દંગ કરે તેવા જવાબ લોકો પાસેથી કઢાવતો. કેવળ મન માનવીનું ઘડતર કરે છે. માણસ લાગણી પર કેટલો કાબૂ મેળવી શકે છે તેના પર જ સર્વ સદ્દગુણો નિર્ભરિત છે. આ હતું તેના ઉપદેશનું કેન્દ્રબિન્દુ. 

તેના જીવનકાળ દરમિયાન ગ્રીક સત્તા અને ગ્રીક સંસ્કૃતિની બોલબાલા હતી. ગ્રીક અને પછીથી રોમ સુધી ફેલાયેલ તત્વજ્ઞાન એ સૉક્રેટિસનું પ્રદાન હતું. પ્લેટો એનો શિષ્ય હતો. તત્કાલીન સત્તાધીશોએ શહીદ તરીકે જો સૉક્રેટિસનો ભોગ ન લીધો હોત તો તેના ઉપદેશની વિશ્વ પર જે ઊંડી અસર પડી છે તે ન પડી હોત. યુવાન શિષ્યોને તે અતિ વિનમ્ર લાગતો હતો પરંતુ હજારો અંધશ્રદ્ધાળુઓને અને કેટલાય બુદ્ધિવાદીઓને મન તે ત્રાસવાદી અને ઝનૂની હતો. તેના પર બે આરોપ મૂકવામાં આવ્યા હતા. ૧. જે દેવતાઓમાં પાટનગર શ્રદ્ધા ધરાવે છે તેને સૉક્રેટિસે અમાન્ય કર્યા છે. ૨. યુવાન પેઢીને તે બહેકાવી રહ્યો છે. 

૫૦૧ નગરજનોના બનેલા એક નિર્ણાયક પંચે સૉક્રેટિસ પર કામ ચલાવ્યું. ૬૦ પંચોની બહુમતીથી તેને ગુનેગાર ઠરાવી મોતની સજા ફટકારવામાં આવી. પંચના સભ્યો જાણતા હતા કે દેહાંત દંડ કરવા જેવા સૉક્રેટિસના ગુના સાબિત થયા નથી. સૌ માનતા હતા કે દયાની યાચના કરશે તો તેની સજા હળવી થશે. પણ તેણે દયાની યાચના કરવાનો ઇન્કાર કર્યો. 

કારાવાસમાંથી નસાડી જવા આવેલા શિષ્યોને તેણે કહ્યું, ‘હું કાયદાના પાલનમાં માનું છું. સુનાગરિક કાયદો માન્ય રાખે જ છે. ઍથેન્સના કાયદાએ મને મૃત્યુદંડ આપ્યો છે તો સાચા નાગરિક તરીકે મારે મોતને ભેટવું જોઈએ.‘ 

પ્લેટોએ સૉક્રેટિસની અંતિમ રાતનું વર્ણન કર્યું છે. તે રાત્રે સૉક્રેટિસ યુવાન શિષ્યો સાથે તત્વજ્ઞાનની ચર્ચા કરતો રહ્યો. ચર્ચાનો વિષય હતો, ‘મૃત્યુ પછી જીવન છે?‘ સંધ્યાકાળ થયો. સૉક્રેટિસે વિષનો પ્યાલો મગાવ્યો. વિષ તેના હાથમાં મૂકવામાં આવ્યું અને કહેવામાં આવ્યું, ‘હેમલૉકનું પાન કરી તમારે ચાલ્યે રાખવાનું. પગ ભારે લાગે એટલે લેટી જજો. હ્રદય સુધી મોતનો ઓછાયો પહોંચી જશે.‘ 

વિષપાન કરી સૉક્રેટિસે ચાલવા માંડ્યું. રડતા શિષ્યોજને ઠપકો આપવા વચ્ચે વચ્ચે તે રોકાતો. છેવટે ચહેરા પરના કપડાને તેણે ખેસવી નાખ્યું. પથારીમાં સૂઈ જઈ આંખો બંધ કરી. એક શિષ્યો તેની આખરી ઇચ્છા વિષે પૂછ્યું. કશો જવાબ ન મળ્યો. 

પ્લેટોએ લખ્યું છે: ‘જેમને અમે અતિ બુદ્ધિશાળી અને વિદગ્ધ માનતા તેવા અમારા મિત્રનો આ રીતે અંત આવ્યો.‘

Thursday, 27 June 2019

ક્યારેય વિચાર્યું છે કે ગોલાનો પણ ઇતિહાસ હોય શકે?

ઉનાળો આવી ગયો છે એની ગરમા ગરમ ગરમી સાથે. આખી સવાર અને બપોર લોકો ભલે ઉનાળાને ગાળો દેતા હોય પણ રાત્રે જમ્યા પછી બરફનો ગોલો ચુશ્તા-ચુશ્તા આ એક જ વાક્ય બોલે, "ઉનાળાની અસલી મજા તો આ બરફના ગોલામાં જ છુપાયેલી છે" 

બરફ કા ગોલા, ચુસ્કી અથવા ગોલા ગાંન્ડા અલગ અલગ પ્રદેશમાં અલગ નામથી ઓળખાય છે! બરફના સ્વાદિષ્ટ ગોલાને લોકો દેશી વાનગી તરીકે ગણાતા હશે પણ ખરેખરમાં, આ એક વાનગીની પાછળ અનેક સંસ્કૃતિ તેમજ દંતકથાઓ જોડાયેલા છે. 


'સ્નો બોલ' તરીકે ઓળખાતી વાનગી ઉત્તર અમેરિકામાં ખુબ જ પ્રખ્યાત છે; જે છીણેલા બરફમાંથી બનાવવામાં આવે છે જયારે 'સ્નો કોન' નામની વાનગી કડકમ, બરછટ તેમજ દળદાર જમીની બરફમાંથી બનાવવામાં આવે છે. 

મલેશિયા અને સિંગાપોરમાં આઈસ કાકાંગ નામનુ છીણેલા બરફનુ લોકપ્રિય સ્વરૂપ છે. પેહલાના સમયમાં તે લાલ કઠોળની સાથે આપવામાં આવતું હતું પરંતુ હવે તેમાં ફળોના ટોપિંગનો સમાવેશ થાય છે. જાપાનમાં, 19 મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં પણ આ ખાદ્યવાનગી લોકપ્રિય હતી, તેને કાખીગોરી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. 

આ મૂળ વાર્તામાં જાપાનીઝ લોકોની કહાની છે. કેટલાક માને છે કે હિંન સમયગાળા (વર્ષ 794 થી 1185) દરમિયાન બરફ દ્વારા જ બરફનો ઉછેર કરવામાં આવ્યો હતો. એવું કહેવામાં આવે છે કે પહાડો ઉપરથી બરફ લાવીને હિરોયુ નામની ગુફામાં તેનો સંગ્રહ કરી આઈસ રૂમ બનાવવામાં આવ્યો હતો બરફ પહેલા ખુબ જ ઓછા પ્રમાણમાં જોવા મળતો અને તેને જ કારણે છીણેલો બરફ ફક્ત મોટા અને રોયલ માણસોને જ આપવામાં આવતો હતો. 

'સ્નો કોન'એ 1919 માં પૂર્વ ડેલ્લાસ નિવાસી સેમ્યુઅલ બર્ટને ટેક્સાસ રાજ્યના મેળામાં વેચાણ ચાલુ કર્યું હતું. તે પછીના વર્ષમાં તેણે બરફને છીણવાની મશીનને પેટન્ટ કરી; 1950 ના દાયકામાં દર વર્ષે આશરે એક મિલિયન 'સ્નો કોન' વેચાયા હતા. 

છીણેલો બરફ જેમાં ચાસણીનુ પ્રમાણ પરંપરાગત 'સ્નો કોન' કરતાં વધુ હોવાથી તેને ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ અપાવી હતી, જ્યારે ન્યૂયોર્કથી દક્ષિણ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સુધીના બરફના બ્લોક્સનેવેગનમાં મુકીને લઇ જતી વખતે બાલ્ટિમોરથી પસાર થતા હતા ત્યારે બરફની છીણીને બાળકોમાં વહેંચતા હતા. જેમ જેમ બરફની લોકપ્રિયતામાં વધારો થતો ગયો તેમ તેમ તે વધુ ને વધુ ફેલાવવા લાગ્યું. 

Tuesday, 25 June 2019

ટયુબલાઈટ ચાલુ થતાં વાર કેમ લાગે છે?

ટીવી, પંખા અને મિક્સર જેવા ઈલેક્ટ્રીક સાધનો સ્વીચ પાડતાંની સાથે જ ચાલુ થઈ જાય છે. પરંતુ ટયુબલાઈટ એવું સાધન છે કે જે સ્વીચ પાડયા પછી થોડી વારે ચાલુ થાય. પીળો પ્રકાશ આપતાં બલ્બની શોધ પછી ઈ.સ. ૧૯૩૪માં ટયુબલાઈટની શોધ થઈ. ટયુબલાઈટમાં ટયુબ, ચોક અને સ્ટાર્ટર એમ ત્રણ ભાગ હોય છે. કાચની બનેલી ટયુબની અંદરની સપાટી પર ફોસ્ફરસનું આવરણ હોય છે અને ટયુબમાં આર્ગોન વાયુ ભરેલો હોય છે. 


જેને કારણે ટયુબલાઈટ સફેદ તેજસ્વી પ્રકાશ આપે છે. ટયુબમાં પારાની વરાળ પણ હોય છે. ટયુબલાઈટમાં વીજળી દાખલ થાય ત્યારે પારાની વરાળ અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણો ઉત્પન્ન કરે છે. જે ટયુબની સપાટી પરના ફોસ્ફરસ સાથે પ્રક્રિયા કરી સફેદ પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે. ટયુબમાં આર્ગોન વાયુ, ફોસ્ફરસ અને પારાની વરાળ વચ્ચે થતી આ રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં થોડીવાર લાગે છે. ક્યારેક વધુ વાર લાગે ત્યારે સ્ટાર્ટરની મદદથી ચાલુ કરવી પડે છે.

Saturday, 22 June 2019

રાણકી વાવ

રાણકી વાવ અથવા રાણી કી વાવ ગુજરાત રાજ્યના પાટણ જિલ્લાનાં પાટણ શહેરમાં આવેલી એક ઐતિહાસિક વાવ છે. આ વાવ પાટણ શહેરનું એક જોવાલાયક સ્થળ છે જેની દેશ-વિદેશના હજારો પર્યટકો મુલાકાત લે છે. 

અણહિલવાડ પાટણના સોલંકી વંશના સ્થાપક મૂળરાજ સોલંકીના પુત્ર ભીમદેવ પહેલાની રાણી ઉદયમતીએ ૧૧મી સદીના અંતિમ ચતુર્થાંશમાં પ્રજા માટે પાણીની વ્યવસ્થા ઉભી કરવા વાવનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. 


સદીઓ અગાઉ સરસ્વતી નદીમાં આવેલા પૂર અને અન્ય ઘટનાક્રમથી આ વાવ જમીનમાં દટાઈ ગઈ હતી જેથી ધરતી તળે દબાયેલી આ વાવ પર કોઈની નજર પહોંચી શકી ન હતી. પરંતુ ર૦મી સદી સુધી લોકોથી અલિપ્ત રહેલી આ વાવને મૂળ સ્વરૂપમાં લાવવા ભારતીય પુરાતત્વ વિભાગે ઇ.સ. ૧૯૬૮માં વાવમાં ભરાયેલી માટીને બહાર કાઢવા ઉત્ખનન કાર્યવાહી આરંભતા ઘણા વર્ષો બાદ વાવ તેના મૂળ સ્વરૂપમાં આવી હતી. 

રાણકી વાવનું મુખ પૂર્વ તરફ ખુલે છે. રાણકી વાવ ૬૪ મીટર લાંબી, ૨૦ મીટર પહોળી અને ૨૭ મીટર ઊંડી છે. તે સાત માળ જેટલી ઊંડી છે.આ વાવ જયા પ્રકાર ની વાવ છે. વાવમાં દેવીદેવતાઓની સાથે-સાથે અનુચરતી અપ્સરાઓ અને નાગકન્યાઓની પણ કલાત્મક મૂર્તિઓ કંડારવામાં આવી છે. 

અહીં એક નાનો દરવાજો છે જે સિદ્ધપુર તરફ જતાં ૩૦ કિલોમીટર લાંબાં એક બોગદામાં ખુલે છે. આ પ્રવેશદ્વાર અત્યારે કાદવ અને પથ્થરોથી ભરાઈ ગયેલું છે પણ મૂળતઃ આ માર્ગ સંકટ સમયે રાજા અને રાજપરિવારને ભાગવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હોવાનું અનુમાન છે. 

ભારતીય રિઝર્વ બેંકે વર્ષ ૨૦૧૮માં બહાર પાડેલી નવી જાંબલી રંગની રૂપિયા ૧૦૦ની ચલણી નોટોમાં પાછળની તરફ રાણકી વાવ દર્શાવવામાં આવી છે.

શું તમે વિચાર્યું કે શા માટે તેના જ સિક્કા બને છે?


શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું કે દરેક ચમકતી વસ્તુ સોનું નથી હોતી પણ એવું કયું કારણ હશે કે જેના કારણે પ્રાચીનકાળમાં સોના અને ચાંદીની પસંદગી મુદ્રા તરીકે કરવામાં આવતી હતી?

આ ધાતુ મોંઘી જરૂર છે, પણ ઘણી વસ્તુઓ તો આના કરતાં પણ મોંઘી છે. તો પછી આને જ સમૃદ્ધિ અને ઉત્કૃષ્ટતાના માપદંડ તરીકે શા માટે ગણવામાં આવે છે?

પીરિયૉડિક ટેબલની સૌથી છેલ્લેની તરફ જે રાસાયણિક તત્ત્વો છે, તે રાસાયણિક રીતે સ્થિર તત્ત્વો છે, જેમાં ફેરફાર થતો નથી તે જ તેની ખાસિયત છે.

એક મુશ્કેલી એ છે કે આ નોબલ ગૅસનો સમૂહ છે. આ ગૅસ રંગહીન અને ગંધહીન હોય છે, જેમની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાની ક્ષમતા ઓછી હોય છે. આ જ કારણ છે કે આનો મુદ્રા તરીકે ઉપયાગ કરવો સરળ નથી, કારણ કે તેને લઈને ફરવું પડકારજનક છે. વળી આ રંગહીન હોવાને કારણે એની ઓળખ પણ મુશ્કેલ છે અને જો ભૂલથી પણ એનું કન્ટેનર ખૂલી જાય તો તમારી કમાણી હવામાં ઊડી જશે.

આ શ્રેણીમાં મર્ક્યુરી અને બ્રોમીન હોય છે પણ તે તરલ સ્થિતિમાં હોય છે, વળી તે ઝેરી પણ છે. વાસ્તવમાં તમામ મેટેલૉઇડ્સ કાં તો ખૂબ મુલાયમ હોય છે અથવા તો ઝેરી. આવર્ત કોષ્ટક ગૅસ, લિક્વિડ અને ઝેરી રાસાયણિક તત્ત્વો વગર કાંઈક આવું દેખાશે.

ઉપરના ટેબલમાંથી તમામ નૉન-મેટલ તત્ત્વો ગાયબ છે કે જે ગૅસ અને લિક્વિડ તત્ત્વોની આસપાસ હતાં. આવું એટલા માટે કે આ નૉન-મેટલનું ન તો વિસ્તરણ કરી શકાય છે ન તો એને સિક્કાનું રૂપ આપી શકાય છે. બીજી ધાતુની સરખામણી તે મુલાયમ પણ નથી એટલે મુદ્રા બનવાની હરીફાઈમાં તેઓ પાછળ રહી ગયા.

પીરિયૉડિક ટેબલની ડાબી બાજુએ આ બધાં જ રાસાયણિક તત્ત્વો ઑરૅન્જ કલરમાં દર્શાવેલાં હતાં. આ બધી ધાતુ છે. આને મુદ્રા તરીકે વાપરી તો શકાય પણ એની રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા ક્ષમતા ખૂબ વધારે હોય છે.

લિથિયમ જેવી ધાતુ એટલી બધી પ્રતિક્રિયાશીલ હોય છે કે જેવી તે હવાના સંપર્કમાં આવે છે કે તરત જ સળગી ઊઠે છે અને બીજી ધાતુ પણ સરળતાથી નષ્ટ થઈ શકે છે. આની આજુબાજુનાં તત્ત્વો પણ પ્રતિક્રિયાશીલ હોવાને કારણે એની મુદ્રા બનાવવી મુશ્કેલ છે.

વળી આલ્કલાઇન એટલે કે ક્ષારક તત્ત્વો ક્યાંય પણ સરળતાથી મળી શકે છે. જો આની મુદ્રા બનાવવામાં આવે તો કોઈ પણ આને સરળતાથી બનાવી શકશે. હવે વાત કરીએ પીરિયૉડિક્સ ટેબલના રેડિયો ઍક્ટિવ તત્ત્વોની તો એને રાખવાથી નુકસાન થઈ શકે છે.

અન્ય બચેલા રાસાયણિક તત્ત્વોની વાત કરીએ તો એ રાખવાની દૃષ્ટિએ સુરક્ષિત તો છે, પણ એ એટલી મોટી માત્રામાં ઉપલબ્ધ છે કે એને બનાવવાનું સરળ બની જાય, જેમ કે લોખંડના સિક્કા.

મુદ્રા તરીકે એ રાસાયણિક તત્ત્વોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ કે જે સરળતાથી મળતા ના હોય. હવે છેલ્લે પાંચ તત્ત્વો બચ્યાં કે જે ખૂબ મુશ્કેલીથી પ્રાપ્ત છે. સોનું (Au), ચાંદી (Ag), પ્લૅટિનમ (Pt), રોડિયમ (Rh) અને પ્લૅડિયમ (Pd). આ તમામ તત્ત્વો કિંમતી હોય છે. આ બધામાં રોડિયમ અને પ્લૅડિયમને મુદ્રા તરીકે વાપરી શકાય તેમ હતાં, પણ એની શોધ ઓગણીસમી સદીમાં કરવામાં આવી હતી.

જેને કારણે પ્રાચીનકાળમાં એમનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નહોતો. ત્યારે પ્લૅટિનમનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો, પણ એને ઓગાળવામાં તાપમાન 1,768 ડિગ્રી સુધી લઈ જવું પડતું હતું. આ જ કારણે મુદ્રાની લડતમાં સોનું અને ચાંદી ફાવી ગયાં.